മഹാഭാരതത്തിലെ ഈ പ്രസംഗത്തിൽ, ജീവൻ എങ്ങനെയാണ് വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതെന്നും, മനുഷ്യജന്മം എങ്ങനെയാണ് സംഭവിക്കുന്നതെന്നും, അതിന്റെ ഗാഢതയും സങ്കീർണ്ണതയും വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. ജീവാത്മാവുകൾ മരിച്ചശേഷം മരുമരുഭൂമികളിലും മരങ്ങളിൽ, ഔഷധികളിൽ, വെള്ളത്തിൽ, കാറ്റിൽ, ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും, നാലുകാലികളിലും ഇരുകാലികളിലും പുനർജന്മം സ്വീകരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവ ഭ്രൂണരൂപത്തിൽ ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ആരൊക്കെയാണ് പുതിയ ശരീരം ഗർഭത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നതോ, അതോ പഴയ ശരീരത്തോടൊപ്പം പുനർജന്മം ആഗ്രഹിക്കുന്നതോ എന്ന സംശയമാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. മനുഷ്യജന്മം എങ്ങനെയാണ് ലഭിക്കുന്നത് എന്നതും അതുപോലെ തന്നെ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ശരീരം വളരാൻ കാരണമാകുന്നതെന്ത്? കണ്ണുകൾക്കും ചെവികൾക്കും അവയുടെ പ്രവർത്തനം എങ്ങനെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്? ഈ സത്യങ്ങൾ അറിയാൻ എല്ലാവരും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം സംസാരിക്കുന്നവൻ 'ക്ഷേത്രജ്ഞൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. കാറ്റാണ് ഗർഭത്തിലെ ഭ്രൂണത്തെ ഉയർത്തുന്നത്. മരണാനന്തരം, അതായത് ജീവൻ ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, അതിന്റെ സുക്ഷ്മഭാവത്തിലുള്ള മൂലകങ്ങളുടെ അധികാരത്തോടെ, ജീവൻ വീണ്ടും മറ്റൊരു ഭ്രൂണത്തിൽ വികസിക്കുന്നു. ജനിച്ചപ്പോൾ, പുതിയ ശരീരം സ്വീകരിച്ചയാൾക്ക് ബോധം ലഭിക്കുന്നു. അവൻ ചെവികളാൽ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു, കണ്ണുകളാൽ രൂപം കാണുന്നു, മൂക്കിനാൽ സുഗന്ധം അറിയുന്നു, നാവിനാൽ രുചി അനുഭവിക്കുന്നു, ചർമ്മം സ്പർശം അറിയുന്നു, മനസ്സുകൊണ്ട് ചിന്തകൾ ഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ആ മഹാത്മാവ്, അഷ്ടേന്ദ്രിയങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി, ലോകത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ആ ജീവൻ, ദഹനമോ, അടക്കം ചെയ്യലോ, അഥവാ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടലോ ചെയ്യുമ്പോൾ, അവൻ നശിച്ചുപോയതായിരിക്കും. അപ്പോൾ ആത്മാവ് എങ്ങനെ സ്വയം തിരിച്ചറിയുന്നു? ജീവൻ ഉറക്കത്തിലായതുപോലെ ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നു; നല്ലതോ മോശമോ പ്രവർത്തികൾ പിന്നിൽ വിട്ടുകൊണ്ട്, കാറ്റിന്റെ പാതയിൽപോലെ, മറ്റൊരു ഗർഭം സ്വീകരിക്കുന്നു. നല്ല പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തവർക്ക് ഉത്തമഗർഭം ലഭിക്കും; ദുഷ്പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തവർക്ക് ദുഷ്ടഗർഭം ലഭിക്കും. ദുഷ്ടർ കീടങ്ങളായും പുഴുക്കളായും ജനിക്കുന്നു. നാലുകാലികളായും ഇരുകാലികളായും ആറുകാലികളായും ജീവികൾ ജനിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി എന്താണ് ചോദിക്കാൻ ബാക്കിയുള്ളത്? മനുഷ്യൻ എങ്ങനെയാണ് ഉത്തമലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നത്? തപസ്സിലൂടോ, ജ്ഞാനത്തിലൂടോ? ഇതെല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ പറഞ്ഞുതരിക. ജ്ഞാനികൾ എന്നും ഈ മാർഗമാണ് ശുപാർശ ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ, സ്വന്തമായി പഠിച്ച് മറ്റു ജ്ഞാനികളുടെ പ്രശസ്തി നശിപ്പിക്കുന്നവരുടെ ലോകങ്ങൾ നശ്വരമാണ്; ബ്രഹ്മൻ അവർക്കു ഫലം നൽകുന്നില്ല. നാലു ഭയാനകമായ പ്രവൃത്തികൾ ഉണ്ട്: ഹോമത്തിൽ അഭിമാനം, മൗനത്തിൽ അഭിമാനം, പഠനത്തിൽ അഭിമാനം, യാഗത്തിൽ അഭിമാനം—ഇവ തെറ്റായി ചെയ്താൽ ഭയം ഉണർത്തും. ആരും ആദരിക്കപ്പെടുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കരുത്, അപമാനത്തിൽ വിഷമിക്കരുത്. നല്ലവർ നല്ലവരെ ആദരിക്കും; ദുഷ്ടർക്ക് നല്ലവരുടെ മനസ്സിൽ പ്രവേശനം ഇല്ല. "ഞാൻ ദാനം ചെയ്യും", "ഞാൻ യാഗം ചെയ്യും", "ഇത് എന്റേതാണ്", "ഇത് എന്റെ വ്രതം"—ഇവയെല്ലാം ഭയത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്; അവ മുഴുവനും ഉപേക്ഷിക്കണം. പുരാതനാശ്രയത്തെ ബോധ്യമായ് ഗ്രഹിച്ച, ചിന്താവഴിയിൽ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച ജ്ഞാനികൾ, ഈ ലോകത്തും മരണാനന്തരവും പരമശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ഗൃഹസ്ഥൻ, വാനപ്രസ്ഥൻ, സന്ന്യാസി, ഗുരു—എല്ലാവരും ധർമ്മം എങ്ങനെ ആചരിക്കണം? വാനപ്രസ്ഥൻ ഈ ലോകത്തിൽ അനേകം അനുഭവങ്ങൾ നേരിടുന്നു. വിദ്യാർത്ഥിയായ ബ്രഹ്മചാരി ഗുരുവിനെ സേവിക്കുകയും, നേരത്തെ എഴുന്നേല്ക്കുകയും, അവസാനം ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യും. വിനയമുള്ളവൻ, ആത്മനിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്നവൻ, സ്ഥിരതയുള്ളവൻ, ജാഗ്രതയുള്ളവൻ, സ്വാധ്യായത്തിൽ ഭക്തിയുള്ളവൻ—അവനാണ് വിജയിക്കുന്ന ബ്രഹ്മചാരി. നീതിമാർഗ്ഗത്തിൽ സമ്പാദിച്ച ധനം ഉപയോഗിച്ച് യാഗങ്ങൾ നടത്തണം, ദാനം ചെയ്യണം, അതിഥികളെ പോഷിക്കണം; മറ്റുള്ളവരുടെ വസ്തു എടുക്കരുത്—ഇതാണ് ഗൃഹസ്ഥൻമാർക്കുള്ള പുരാതനോപദേശം. സ്വന്തം ശക്തിയിൽ ജീവിച്ച്, പാപം ചെയ്യാതെയും, മറ്റുള്ളവർക്കു ദാനം നൽകിയും, ഒരിക്കലും ഹാനി വരുത്താതെയും, ഭക്ഷണത്തിൽ നിയന്ത്രണവും പെരുമാറ്റത്തിൽ നിയന്ത്രണവും പുലർത്തിയും, വനംവാസം ചെയ്യുന്ന സന്യാസി പരമോന്നതിയും പ്രാപിക്കുന്നു. വ്യവസായത്തിൽ ഏർപ്പെടാതെ, എപ്പോഴും ധാർമികനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവനായി, എല്ലായിടത്തും അസക്തനായി, വീടില്ലാതെ, അല്പഭക്ഷണവും അല്പസംസരണവുമുള്ളവനായി, ദേശം ദേശം സഞ്ചരിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ സന്ന്യാസി. എല്ലാ ലോകങ്ങളും ജയിക്കുന്ന രാത്രി, ആഗ്രഹങ്ങളും സുഖങ്ങളും അതിജയിക്കുന്ന രാത്രി—അതിനെ നേടാൻ വാനപ്രസ്ഥൻ പരിശ്രമിക്കണം. പത്തു തലമുറ മുൻപും പത്തു തലമുറ ശേഷവും, താനാണ് ഇരുപത്തൊന്നാമൻ എന്ന് ചിന്തിച്ച്, നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തവൻ തന്റെ ശരീരഘടകങ്ങൾ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. എത്ര ജ്ഞാനികളുണ്ട്? എത്ര വിധത്തിലുള്ള മൗനം ഉണ്ട്?—ഇത് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാനപ്രസ്ഥി വനത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ ഗ്രാമം പിന്നിലായിരിക്കും; ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ വനമാണ് പിന്നിൽ. അങ്ങനെയുള്ളവൻ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. വനത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ ഗ്രാമം പിന്നിലാകുന്നത് എങ്ങനെ? ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ വനം പിന്നിലാകുന്നത് എങ്ങനെ? വാനപ്രസ്ഥി ഗ്രാമത്തിന്റെ ഒന്നും ഉപയോഗിക്കരുത്; അപ്പോൾ വനത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ ഗ്രാമം പിന്നിലായിരിക്കും. തീയും സ്ഥിരവാസവുമില്ലാതെ, ബന്ധങ്ങളില്ലാതെ, വെറും കോപീനത്തിൽ മാത്രം തൃപ്തനായി സഞ്ചരിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ സന്യാസി. ജീവിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം ഉള്ളവരെ മാത്രം ഭക്ഷ്യത്തിനായി ആഗ്രഹിക്കണം; അങ്ങനെ ഗ്രാമത്തിൽ താമസിക്കുമ്പോൾ വനമാണ് പിന്നിൽ. ആശകളും പ്രവൃത്തികളും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച്, മഹാമൗനത്തിൽ അഭ്യസിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് പരിപൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നു. ശുദ്ധമായ പല്ലുകളും, മുറിച്ചുനീട്ടിയ നഖങ്ങളും, എപ്പോഴും കുളിച്ചും അലങ്കരിച്ചും, കറുത്ത നിറമുള്ളവനെങ്കിലും ശുദ്ധപ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നവനാണെങ്കിൽ, ആരാണ് അവനെ ആരാധിക്കാതിരിക്കുക? തപസ്സിൽ ക്ഷയിച്ച, ക്ഷീണിച്ച, മാംസം, അസ്ഥി, രക്തം എല്ലാം കുറഞ്ഞവൻ ഈ ലോകം ജയിച്ച് പരമലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. മൗനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ ജ്ഞാനി, ദ്വന്ദങ്ങൾ അതിജയിച്ചാൽ, ലോകം ജയിച്ച് പരമലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. പശുവിനെപോലെ വായ് ഉപയോഗിച്ച് ഭക്ഷണം ശേഖരിച്ചാൽ, ഈ ലോകം മുഴുവൻ അമൃതതയ്ക്ക് യോജ്യമായിരിക്കും. എല്ലാവർക്കുമുള്ള പൊതുധർമ്മം—കോപം, ലോഭം, ദ്വേഷം, ക്ഷമയില്ലായ്മ ഉപേക്ഷിക്കുക; അസൂയ, കപടം, അഹങ്കാരം, കപടഭാവം, അപവാദം ഉപേക്ഷിക്കുക. കോപവും ലോഭവും സ്വാർത്ഥതയും ഇല്ലാത്തവൻ ധർമ്മജ്ഞനാണ്. എപ്പോഴും ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവൻ ആയാലും, ബ്രഹ്മചാരി, ഗൃഹസ്ഥൻ, വാനപ്രസ്ഥൻ, സന്ന്യാസി എന്ന നിലയിലായാലും, ഭക്ഷണത്തിൽ പാപം വരുത്തരുത്. എങ്ങനെ എന്നത് വിശദമായി പറയാം: സന്ന്യാസിക്ക് എട്ട് മുത്തി, വാനപ്രസ്ഥിക്ക് പതിനാറ്, ഗൃഹസ്ഥന് മുപ്പത്തിരണ്ട്, ബ്രഹ്മചാരിക്ക് പരിധിയില്ലാത്ത ഭക്ഷണമാണ് നിർദ്ദേശിച്ചത്. ഇങ്ങനെ, അഷ്ടകയുടെ ശുഭാശുഭഫലങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം. രാജാവേ, ഈ രണ്ടുപേരിൽ ആരാണ് ദേവന്മാരെ ആദ്യം പ്രാപിക്കുന്നത്? ഇരുവരും സൂര്യനും ചന്ദ്രനുമെപ്പോലെ ഓടുന്നു—ഇതിന്റെ ഉത്തരം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, ഈ മഹത്തായ സംവാദത്തിൽ ജീവന്റെ ഗതിയും, ജന്മത്തിന്റെ രഹസ്യവും, ജീവിതമാർഗ്ഗങ്ങൾക്കുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങളും, ധർമ്മത്തിന്റെ സാരവും, വ്യക്തികളുടെ ജീവിതരീതികൾ, അവരുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ—ഇതെല്ലാം സസന്തോഷവും ഭക്തിപൂർവ്വവുമായ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു.