സഞ്ജയ, നീയോട് ഞാൻ പറയുമ്പോൾ, പാണ്ഡവന്മാർ ധർമ്മനിഷ്ഠരായി കഷ്ടപ്പെടുന്നവണ്ണം, അവരുടെ മൂത്ത സഹോദരനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ അനുസരിച്ച് കാട്ടിൽ പോയി അനേകം ദു:ഖങ്ങൾ സഹിച്ചുവെന്നു ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ എനിക്ക് വിജയത്തെപ്പറ്റി ഒരു പ്രതീക്ഷയും ഉണ്ടായില്ല. കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുന്ന യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ അനുസരിച്ച് ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ഭിക്ഷയാൽ ജീവിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വിദ്യാർത്ഥികൾ, അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുടരുന്നുവെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയം എന്നതിൽ ആശയില്ലാതായി. പ്രതിഥയുടെ പുത്രന്മാർ കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുമ്പോൾ, പുരാതന മഹർഷികളും അവരുടെ ശിഷ്യരും അവരെ സന്ദർശിച്ച് സുഹൃത്തുക്കളായും സേവകരായും മാറിയെന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിൽ വിജയ പ്രതീക്ഷ ഇല്ലാതായി. ധനഞ്ജയൻ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ദിവ്യായുധങ്ങൾ നേരിട്ട് കൈപ്പറ്റി അവയെ യഥാവിധം പഠിച്ച് സത്യവാനെന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടുവെന്നു ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ വിജയത്തെക്കുറിച്ച് ആശയില്ലാതായി. ദേവന്മാർക്കും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്ത കലാകേയന്മാരെയും അഹങ്കാരമുള്ള പോളോമന്മാരെയും അർജുനൻ ജയിച്ചതെന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കിരീടധാരി ശത്രുസംഹാരി അർജുനൻ അസുരന്മാരെ നശിപ്പിക്കാൻ പോയി വിജയത്തോടെ തിരിച്ചുവന്നെന്നു ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ലോമശമുനിയോടൊപ്പം പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രൻ തീർത്ഥാടനം ആരംഭിച്ച് ബൃഹദാശ്വനിൽ നിന്ന് ചതുരം കളിയുടെ രഹസ്യം അറിഞ്ഞെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷ ഇല്ലാതായി. ഭീമനും മറ്റുള്ള പാണ്ഡവരും മനുഷ്യർക്കു പ്രാപ്തിയില്ലാത്ത ദേശത്ത് വൈശ്രവണനെ കണ്ടുമുട്ടിയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷ ഇല്ലാതായി. എന്റെ പുത്രന്മാർ പശുയാത്രയ്ക്കിടെ ഗന്ധർവന്മാർ പിടികൂടിയപ്പോൾ അർജുനൻ അവരെ മോചിപ്പിച്ചുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ യക്ഷനായ ധർമ്മനോടൊപ്പം സംവാദം നടത്തിയെന്നു ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. പാണ്ഡവന്മാർ കൃഷ്ണയോടൊപ്പം വിരാടരാജ്യത്തിൽ വ്യാജവേഷം ധരിച്ചു ജീവിച്ചപ്പോൾ എന്റെ ജനങ്ങൾ അവരെ തിരിച്ചറിയാതിരുന്നതു ഞാൻ അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ഭീമസേനൻ യുദ്ധത്തിൽ കിചകനെ അവന്റെ നൂറ് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ദ്രൗപദിക്ക് വേണ്ടി സംഹരിച്ചതും, അർജുനൻ വിരാടരാജ്യത്തിൽ എന്റെ പ്രധാന പുത്രന്മാരെ ഏകാന്തമായി പരാജയപ്പെടുത്തിയത് എന്നിവ കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. മത്സ്യരാജാവായിരുന്നവൻ അർജുനനെ ആദരിച്ച് തന്റെ മകൾ ഉത്തരയെ അർജുനന്റെ പുത്രനായി സമ്മാനിച്ചുവെന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ തോറ്റു, സമ്പത്ത് നഷ്ടപ്പെട്ടു, ബന്ധുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിട്ടും ഏഴു അക്ഷൗഹിണി സൈന്യങ്ങളെ സംഗമിപ്പിച്ചതു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. പാണ്ഡവന്മാരുടെ കാരണത്താൽ മാധവൻ വാസുദേവൻ മുഴുവൻ ഭക്തിയോടെ നിന്നുവെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. നാരദൻ കൃഷ്ണനും അർജുനനും പുരാതനസപ്തർഷികളായ നരനും നാരായണനും ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ഞാൻ സ്വയം ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ അതു കണ്ടു മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കൃഷ്ണൻ ലോകക്ഷേമത്തിനായി കുരുക്കളുടെ അടുപ്പം സമാധാനത്തിനായി എത്തിയെങ്കിലും പരാജയപ്പെട്ട് മടങ്ങിയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കൃഷ്ണൻ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു, അനേകം രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നു അറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. വാസുദേവൻ രഥത്തിന്റെ മുൻവശത്ത് നിന്ന് യാത്രയായി, ദുഃഖിതയായ കുഞ്ഞിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ചതു ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. വാസുദേവൻ ഉപദേഷ്ടാവായി, ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മനും ഭാരദ്വാജനും പാണ്ഡവന്മാരെ അനുഗ്രഹിച്ചു എന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കർണ്ണൻ ഭീഷ്മനോട് “നീ യുദ്ധത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യില്ല” എന്ന് പറഞ്ഞ് സൈന്യത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. വാസുദേവനും അർജുനനും അപ്രതിമമായ ഗാന്ഡീവം, മൂന്ന് മഹാബലശാലികൾ ഒന്നിച്ചുനിന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. അർജുനൻ ക്ഷീണിച്ചു രഥത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ തന്റെ ശരീരത്തിൽ ലോകങ്ങളെ കാണിച്ചപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ഭീഷ്മൻ അനേകം രഥങ്ങളെ യുദ്ധത്തിൽ സംഹരിച്ചിട്ടും ആരെയും കൊല്ലാൻ സാധിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ഭീഷ്മൻ സ്വന്തം മരണത്തെ ധർമ്മാനുസൃതമായി ക്രമീകരിച്ച് പാണ്ഡവന്മാർ സന്തോഷിച്ചപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ധീരനും അജയ്യനുമായ ഭീഷ്മൻ പാർത്ഥൻ ശിഖണ്ഡിയെ മുന്നിൽ നിർത്തി സംഹരിച്ചതു കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. വയസ്സായ ഭീഷ്മൻ ഉജ്ജ്വലമായ ഈരാളുകളാൽ കുത്തിയ പർണശയ്യയിൽ കിടക്കുമ്പോൾ, സോമകന്മാരിൽ ഏതാനും മാത്രം ശേഷിച്ചപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ കിടക്കുമ്പോൾ അർജുനൻ വെള്ളം കൊണ്ടുവരാൻ പ്രേരിതനായി, ഭൂമിയെ തുളച്ചു ഭീഷ്മൻ തൃപ്തനായി എന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കുന്തിയുടെ പുത്രന്മാർക്ക് ശുക്രനും സൂര്യനും അനുകൂലമായി നിലകൊണ്ടു, എല്ലാ അശുഭസൂചനകളും ഞങ്ങളെയിടവിട്ടു വന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ദ്രോണൻ അനേകം ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും പ്രധാനപ്പെട്ട പാണ്ഡവരെ കൊല്ലാൻ സാധിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. അർജുനനെ സംഹരിക്കാൻ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ശക്തരായ സംശപ്തകർ അവനാൽ സംഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ഭരദ്വാജപുത്രൻ കാത്തുനിന്ന അജയ്യമായ വ്യൂഹം ഉപരോധിച്ച് സుభദ്രയുടെ പുത്രൻ എകാകിയായി അതിൽ കടന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. അഭിമന്യുവിനെ ചുറ്റി എല്ലാ മഹാരഥികളും ചേർന്ന് അവനെ കൊല്ലുകയും സന്തോഷിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടും പാർത്ഥനെ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. അഭിമന്യുവിനെ കൊല്ലിയ ശേഷം ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ സന്തോഷത്തിൽ മുഴങ്ങിയതും, അർജുനൻ സിന്ധുരാജാവിനോട് കോപത്തോടെ സംസാരിച്ചതും കേട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. അർജുനൻ സിന്ധുരാജാവിനെ കൊല്ലുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ശത്രുക്കളുടെ നടുവിൽ ആ വാഗ്ദാനം നിറവേറ്റിയപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ധനഞ്ജയൻ കുതിരകൾ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ അവരെ അഴിച്ചുവിട്ട് വെള്ളം കൊടുത്ത് വിശ്രമിപ്പിച്ച് വീണ്ടും കൂട്ടി വാസുദേവനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. പാണ്ഡവൻ തൻ്റെ രഥത്തിൽ നിന്ന് കുതിരകളും അക്ഷഭാഗങ്ങളും തകർന്നിട്ടും ഏകാന്തമായി എല്ലാവരെയും തടഞ്ഞുനിന്നപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. യുയുതാനൻ തന്റെ മഹാമത്തങ്ങളുമായി ദ്രോണന്റെ ഭയാനകമായ വ്യൂഹം തകർത്തപ്പോൾ, ഇരുവർ കൃഷ്ണന്മാരും അവിടേക്ക് പോയപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. കർണ്ണൻ ഭീമനെ കഠിനവാക്കുകൾ കൊണ്ട് പരിഹസിച്ച് ധീരനെ വില്ലിന്റെ അഗ്രഭാഗംകൊണ്ട് അടി നൽകി മരണത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നൽകിയപ്പോൾ വിജയ പ്രതീക്ഷയില്ലാതായി. ഇങ്ങനെ ഓരോ സംഭവങ്ങൾ ഞാൻ കേട്ടപ്പോൾ, സഞ്ജയ, എന്റെ മനസ്സിൽ വിജയത്തിൻ്റെ ഒരു പ്രതീക്ഷയും ശേഷിച്ചില്ല.