ನವ ಪಞ್ಚ ಚ ವರ್ಷಾಣಿ ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯಮಾಶ್ರಿತಃ। ಚೀರಾಜಿನಜಟಾಧಾರೀ ರಾಮೋ ಭವತು ತಾಪಸಃ
ಹತ್ತಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ರಾಮನು ದಂಡಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ಕಂಬಳಿ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಟಾ ಧರಿಸಿ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಇರಲಿ.
ಸ ತಂ ರಾಜಾ ವರಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಪ್ರಿಯಂ ದಾರುಣೋದಯಮ್। ದುಃಖಾರ್ತೋ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ನ ಕಿಂಚಿದ್ವ್ಯಾಜಹಾರ ಹ
ಆ ದುಃಖಕರವಾದ, ಹೃದಯವನ್ನು ನೋಯಿಸುವ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜನು, ಭರತನಿಗಾಗಿ ನೋವಿನಿಂದ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
ತತಸ್ತಥೋಕ್ತಂ ಪಿತರಂ ರಾಮೋ ವಿಜ್ಞಾಯ ವೀರ್ಯವಾನ್। ವನಂ ಪ್ರತಸ್ಥೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಸತ್ಯೋ ಭವತ್ವಿತಿ
ಅಪ್ಪನ ಆದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು, 'ರಾಜನು ಸತ್ಯವಂತನಾಗಲಿ' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
ತಮನ್ವಗಚ್ಛಲ್ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್ಧನುಷ್ಮಾಁಲ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತದಾ। ಸೀತಾ ಚ ಭಾರ್ಯಾ ಭದ್ರಂ ತೇ ವೈದೇಹೀ ಜನಕಾತ್ಮಜಾ
ಅವನು ಹೊರಟಾಗ, ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹೋದನು; ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸೀತೆಯೂ, ಜನಕನ ಮಗಳು, ಶುಭವಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೋದಳು.
ತತೋ ವನಂ ಗತೇರಾಮೇ ರಾಜಾ ದಶರಥಸ್ತದಾ। ಸಮಯುಜ್ಯತ ದೇಹಸ್ಯ ಕಾಲಪರ್ಯಾಯಧರ್ಮಣಾ
ರಾಮನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ, ರಾಜ ದಶರಥನು ಕಾಲಚಕ್ರದ ನಿಯಮದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು.
ರಾಮಂ ತು ಗತಮಾಜ್ಞಾಯ ರಾಜಾನಂ ಚ ತಥಾಗತಮ್। ಅನಾರ್ಯಾ ಭರತಂ ದೇವೀ ಕೈಕೇಯೀ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್
ರಾಮನು ಹೋದ ನಂತರ, ರಾಜನು ಕೂಡ ಹೋದನು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಕೈಕೆಯಿ ಎಂಬ ಅನಾರ್ಯೆ ತನ್ನ ಮಗ ಭರತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು.
ಗತೋದಶರಥಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ವನಸ್ಥೌ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ। ಗೃಹಾಣ ರಾಜ್ಯಂವಿಪುಲಂ ಕ್ಷೇಮಂ ನಿಹತಕಣ್ಟಕಮ್
ದಶರಥನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ನೀನು ಈ ವಿಶಾಲವಾದ, ಸುಖಕರವಾದ, ಎಲ್ಲ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.
ತಾಮುವಾಚ ಸ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ನೃಶಂಸಂ ಬತ ತೇ ಕೃತಮ್। ಪತಿಂ ಹತ್ವಾಕುಲಂ ಚೇದಮುತ್ಸಾದ್ಯ ಧನಲುಬ್ಧಯಾ
ಆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನು ಅವಳಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: 'ಅಯ್ಯೋ, ನೀನು ಎಷ್ಟು ಕ್ರೂರ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ! ಪತಿಯನ್ನು ಕೊಂದು, ಧನದ ಆಸೆಯಿಂದ ಈ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದೆ.'
ಅಯಶಃ ಪಾತಯಿತ್ವಾ ಮೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತ್ವಂ ಕುಲಪಾಂಸನೇ। ಸಕಾಮಾ ಭವ ಮೇ ಮಾತರಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರರುರೋದ ಹ
'ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತಂದೆ, ವಂಶಕ್ಕೆ ಕಳಂಕವಾದೆ, ಈಗ ಸಂತೋಷಪಡು ತಾಯಿ,' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನು ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
ಸ ಚಾರಿತ್ರಂ ವಿಶೋಧ್ಯಾಥ ಸರ್ವಪ್ರಕೃತಿಸನ್ನಿಧೌ। ಅನ್ವಯಾದ್ಧಾತರಂ ರಾಮಂ ವಿನಿವರ್ತನಲಾಲಸಃ
ಆಮೇಲೆ, ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ನಿಷ್ಕಳಂಕತೆ ತೋರಿಸಿ, ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ, ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು.
ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ ಕೈಕೇಯೀಂ ಚ ಸುದುಃಖಿತಃ। ಅಗ್ರೇ ಪ್ರಸ್ಥಾಪ್ಯ ಯಾನೈಃ ಸ ಶತ್ರುಘ್ನಸಹಿತೋ ಯಯೌ
ತೀವ್ರ ದುಃಖದಿಂದ, ಕೌಸಲ್ಯ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಕೈಕೆಯಿಯರನ್ನು ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಳಿಸಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನ ಜೊತೆ ಹೊರಟನು.
ವಸಿಷ್ಠವಾಮದೇವಾಭ್ಯಾಂ ವಿಪ್ರೈಶ್ಚಾನ್ಯೈಃ ಸಹಸ್ರಶಃ। ಪೌರಜಾನಪದೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ರಾಮಾನಯನಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ
ವಸಿಷ್ಠ, ವಾಮದೇವ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಗರ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿ ಜನರೊಂದಿಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಜೊತೆಗಿದ್ದರು.
ದದರ್ಶ ಚಿತ್ರಕೂಟಸ್ಥಂ ಸ ರಾಮಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್। ತಾಪಸಾನಾಮಲಂಕಾರಂ ಧಾರಯನ್ತಂ ಧನುರ್ಧರಮ್
ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜೊತೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಧನುಸ್ಸು ಹಿಡಿದಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡನು.
ಉವಾಚ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾಪ್ರಣಿಪತ್ಯ ರಘೂತ್ತಮಮ್। ಶಶಂಸ ಮರಣಂ ರಾಜ್ಞಃ ಸೋಽನಾಥಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಕೋಸಲಾನ್
ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನು ರಾಜನ ಮೃತ್ಯುವನ್ನೂ, ಕೊಸಲ ದೇಶವು ಅನಾಥವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದನು.
ನಾಥ ತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಸ್ವ ಸ್ವರಾಜ್ಯಮಿತಿ ಚೋಕ್ತವಾನ್
ಅವನು ಹೀಗೆಂದನು: 'ಸ್ವಾಮಿ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಹಕ್ಕಿನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.'
ಸ ತಸ್ಯ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮಃ ಪರಮದುಃಖಿತಃ। ಚಕಾರ ದೇವಕಲ್ಪಸ್ಯ ಪಿತುಃ ಸ್ನಾತ್ವೋದಕಕ್ರಿಯಾಮ್
ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಮನು ತುಂಬಾ ದುಃಖದಿಂದ, ದೇವತೆಗೂ ಸಮಾನವಾದ ತಂದೆಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ನೀರು ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
ಅಬ್ರವೀತ್ಸ ತದಾರಾಮೋ ಭ್ರಾತರಂ ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲಮ್। ಪಾದುಕೇ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯೇತೇ ರಾಜ್ಯಗೋಪ್ತ್ರ್ಯೌ ಪರಂತಪ। ಏವಮಸ್ತ್ವಿತಿ ತಂ ಪ್ರಾಹ ಭರತಃ ಪ್ರಣತಸ್ತದಾ
ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಸಹೋದರನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: 'ಪಾದುಕೆಗಳು ನನ್ನ ಪರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಾಯಲಿ.' ಭರತನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, 'ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ' ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ವಿಸರ್ಜಿತಃ ಸ ರಾಮೇಣ ಪಿತುರ್ವಚನಕಾರಿಣಾ। ನನ್ದಿಗ್ರಾಮೇಽಕರೋದ್ರಾಜ್ಯಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯಾಸ್ಯ ಪಾದುಕೇ
ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ವಿಧೇಯನಾದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ವಾಪಸ್ ಕಳಿಸಿದನು. ಭರತನು ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು.
ರಾಮಸ್ತು ಪುನರಾಶಙ್ಕ್ಯ ಪೌರಜಾನಪದಾಗಮಮ್। ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾರಣ್ಯಂ ಶರಭಙ್ಗಾಶ್ರಮಂ ಪ್ರತಿ
ಆದರೆ ರಾಮನು ನಗರ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿ ಜನರು ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅನುಮಾನಿಸಿ, ಮಹಾ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ, ಶರಭಂಗನ ಆಶ್ರಮದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
ಸತ್ಕೃತ್ಯ ಶರಭಙ್ಗಂ ಸ ದಣ್ಡಕಾರಣ್ಯಮಾಶ್ರಿತಃ। ನದೀಂ ಗೋದಾವರೀಂ ರಮ್ಯಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ನ್ಯವಸತ್ತದಾ
ಶರಭಂಗನಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿ, ದಂಡಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು.
ವಸತಸ್ತಸ್ಯ ರಾಮಸ್ಯ ತತಃ ಶೂರ್ಪಣಖಾಕೃತಮ್। ಖರೇಣಾಸೀನ್ಮಹದ್ವೈರಂ ಜನಸ್ಥಾನನಿವಾಸಿನಾ
ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಶೂರ್ಪಣಖೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಖರನೊಂದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಶತ್ರುತ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು.
ರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ತಾಪಸಾನಾಂ ತು ರಾಘವೋ ಧರ್ಮವತ್ಸಲಃ। ಚತುರ್ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಜಘಾನ ಭುವಿ ರಾಕ್ಷಸಾನ್
ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಘವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.
ದೂಷಣಂ ಚ ಸ್ವರಂ ಚೈವನಿಹತ್ಯ ಸುಮಹಾಬಲೌ। ಚಕ್ರೇ ಕ್ಷೇಮಂ ಪುನರ್ಧೀಮಾನ್ಧರ್ಮಾರಣ್ಯಂ ಸ ರಾಘವಃ
ಮಹಾ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದುಷಣ ಮತ್ತು ಸ್ವರಣನ್ನು ಕೊಂದು, ಧೀಮಂತನು ರಾಮನು ಆ ಧರ್ಮಮಯ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಶಾಂತಿ ತಂದನು.
ಹತೇಷು ತೇಷು ರಕ್ಷಃಸು ತತಃ ಶೂರ್ಪಣಖಾ ಪುನಃ। ಯಯೌ ನಿಕೃತ್ತನಾಸೋಷ್ಠೀ ಲಙ್ಕಾಂ ಭ್ರಾತುರ್ನಿವೇಶನಮ್
ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಮೂಗು ಮತ್ತು ತುಟಿಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮನೆಗೆ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದಳು.
ತತೋ ರಾವಣಮಭ್ಯೇತ್ಯ ರಾಕ್ಷಸೀ ದುಃಖಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾ। ಪಪಾತ ಪಾದಯೋರ್ಭ್ರಾತುಃ ಸಂಶುಷ್ಕರುಧಿರಾನನಾ
ಆ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯು ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿ, ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ಮುಖ ಒಣಗಿ, ರಕ್ತವಿಲ್ಲದಂತೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕಾಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋದಳು.
ತಾಂ ತಥಾ ವಿಕೃತಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರಾವಣಃ ಕ್ರೋಧಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ। ಉತ್ಪಪಾತಾಸನಾತ್ಕ್ರುದ್ಧೋ ದನ್ತೈರ್ದನ್ತಾನುಪಸ್ಪೃಶನ್
ಅವಳನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿ, ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು ನಿಂತನು, ತನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದನು.
ಸ್ವಾನಮಾತ್ಯಾನ್ವಿಸೃಜ್ಯಾಥ ವಿವಿಕ್ತೇ ತಾಮುವಾಚ ಸಃ। ಕೇನಾಸ್ಯೇವಂ ಕೃತಾ ಭದ್ರೇ ಮಾಮಚಿನ್ತ್ಯಾವಮತ್ಯ ಚ
ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಆಕೆಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿ, "ಏನು, ಭದ್ರೆ, ನಿನ್ನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದವನು ಯಾರು? ನನ್ನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದವನು ಯಾರು?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.
ಕಃ ಶೂಲಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಾಸಾದ್ಯ ಸರ್ವಗಾತ್ರೇಷು ಸೇವತೇ। ಕಃ ಶಿರಸ್ಯಗ್ನಿಮಾಧಾಯ ವಿಶ್ವಸ್ತಃ ಸ್ವಪತೇ ಸುಖಮ್
ಯಾರು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತಮ್ಮ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಯಾರು ತಮ್ಮ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ?
ಆಶೀವಿಷಂ ಘೋರತರಂ ಪಾದೇನ ಸ್ಪೃಶತೀಹ ಕಃ। ಸಿಂಹಂ ಕೇಸರಿಣಂ ಮತ್ತಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾಸು ತಿಷ್ಠತಿ
ಯಾರು ಇಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕವಾದ ಹಾವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ? ಯಾರು ಕೋಪಗೊಂಡ ಸಿಂಹವನ್ನು ಕೆರಳಿಸಿ, ಅದರ ಹಲ್ಲುಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುತ್ತಾರೆ?
ಇತ್ಯೇವಂ ಬ್ರುವತಸ್ತಸ್ಯ ನೇತ್ರೇಭ್ಯಸ್ತೇಜಸೋಽರ್ಚಿಷಃ। ನಿಶ್ಚೇರುರ್ದಹ್ಯತೋ ರಾತ್ರೌ ವೃಕ್ಷಸ್ಯೇವ ಸ್ವರನ್ಧ್ರತಃ
ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾತ್ರಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಗಳು ಹೊರಬಂದು, ಮರದ ಒಳಗಿನಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಹೊರಬರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.