ತತ್ತ್ವಯಾ ನ ಕ್ಷಮಾ ಕಾರ್ಯಾ ಶತ್ರೂನ್ಪ್ರತಿ ಕಥಂಚನ। ತೇಜಸೈವ ಹಿ ತೇ ಶಕ್ಯಾ ನಿಹನ್ತುಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ
ಆದಕಾರಣ, ಶತ್ರುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವಾಗಲೂ ಕ್ಷಮೆ ತೋರಬಾರದು. ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
ತಥೈವ ಯಃ ಕ್ಷಮಾಕಾಲೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ನೋಪಶಾಮ್ಯತಿ। ಅಪ್ರಿಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸೋಮುತ್ರೇಹ ಚ ನಶ್ಯತಿ
ಹಾಗೆಯೇ, ಕ್ಷಮೆ ತೋರಬೇಕಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಳ್ಮೆ ಇಡದೆ ಇರುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಅತ್ರಾಪ್ಯುದಾಹರನ್ತೀಮಮಿತಿಹಾಸಂ ಪುರಾತನಮ್। ಪ್ರಹ್ಲಾದಸ್ಯ ಚ ಸಂವಾದಂ ಬಲೇರ್ವೈರೋಚನಸ್ಯ ಚ
ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ವಿರೋಚನನ ಮಗ ಬಲಿಯ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು.
ಅಸುರೇನ್ದ್ರಂ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಂ ಧರ್ಮಾಣಾಮಾಗತಾಗಮಮ್। ಬಲಿಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ದೈತ್ಯೇನದ್ರಂ ಪ್ರಹ್ಲಾದಂ ಪಿತರಂ ಪಿತುಃ
ಅಸುರರ ರಾಜನಾದ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನಾದ ಬಲಿ, ದೈತ್ಯರಾಧಿಪತಿ, ತನ್ನ ತಂದೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿರುವ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.
ಕ್ಷಮಾ ಸ್ವಿಚ್ಛ್ರೇಯಸೀ ತಾತ ಉತಾಹೋ ತೇಜ ಇತ್ಯುತ। ಏತನ್ಮೇ ಸಂಶಯಂ ತಾತ ಯಥಾವದ್ಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತೇ
ತಂದೆ, ಕ್ಷಮೆಯೇ ಉತ್ತಮವೇ, ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯೇ ಮೇಲು? ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ನನಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಶ್ರೇಯೋ ಯದತ್ರ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ತದಸಂಶಯಮ್। ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಹಿ ತತ್ಸರ್ವಂ ಯಥಾವದನುಶಾಸನಮ್
ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು. ನೀನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
ತಸ್ಮೈ ಪ್ರೋವಾಚ ತತ್ಸರ್ವಮೇವಂ ಪೃಷ್ಟಃ ಪಿತಾಮಹಃ। ಸರ್ವನಿಶ್ಚಯವಿತ್ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಸಂಶಯಂ ಪರಿಪೃಚ್ಛತೇ
ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಧಾರ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಹ್ಲಾದನು, ಆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಲಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು.
ನ ಶ್ರೇಯಃ ಸತತಂ ತೇಜೋ ನ ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರೇಯಸೀ ಕ್ಷಮಾ। ಇತಿ ತಾತ ವಿಜಾನೀಹಿ ದ್ವಯಮೇತದಸಂಶಯಮ್
ಮಗನೇ, ಯಾವಾಗಲೂ ಶಕ್ತಿಯೇ ಉತ್ತಮವಲ್ಲ, ಯಾವಾಗಲೂ ಕ್ಷಮೆಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ. ಈ ಎರಡೂ ಸಮಾನವೆಂದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ.
ಯೋ ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷಮತೇ ತಾತ ಬಹೂನ್ದೋಷಾನ್ಸ ವಿನ್ದತಿ। ಭೃತ್ಯಾಃ ಪರಿಭವನ್ತ್ಯೇನಮುದಾಸೀನಾಸ್ತಥಾಽರಯಃ
ಯಾರು ಯಾವಾಗಲೂ ಕ್ಷಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸೇವಕರು, ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಿರುವವರೂ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾಪ್ಯಸ್ ನ ನಮನ್ತೇ ಕದಾಚನ। ತಸ್ಮಾನ್ನಿತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ತಾತ ಪಣ್ಡಿತೈರಪಿ ವರ್ಜಿತಾ
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸದಾ ಕ್ಷಮೆ ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಪಂಡಿತರೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಅವಜ್ಞಾಯ ಹಿತಂ ಭೃತ್ಯಾ ಭಜನ್ತೇ ಬಹುದೋಷತಾಮ್। ಆದಾತುಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿತ್ತಾನಿ ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತೇಽಲ್ಪಚೇತಸಃ
ಮಾಲಿಕನ ಹಿತವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ, ಸೇವಕರು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯವರು ಅವನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಯಾನಂ ವಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಲಂಕಾರಾಞ್ಶಯನಾನ್ಯಾಸನಾನಿ ಚ। ಭೋಜನಾನ್ಯಥ ಪಾನಾನಿ ಸರ್ವೋಪಕರಣಾನಿ ಚ
ರಥಗಳು, ಬಟ್ಟೆಗಳು, ಆಭರಣಗಳು, ಹಾಸಿಗೆಗಳು, ಕುರ್ಚಿಗಳು, ಊಟ, ಪಾನೀಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳು,
ಆದದೀರನ್ನಧಿಕೃತಾ ಯಥಾಕಾಮಮಚೇತಸಃ। ಪ್ರದಿಷ್ಟಾನಿ ಚ ದೇಯಾನಿ ನ ದದ್ಯುರ್ಭರ್ತೃಶಾಸನಾತ್
ಅರ್ಹತೆ ಇಲ್ಲದ, ಅಜಾಗರೂಕರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊಡುವಂತೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಮಾಲಿಕನು ಹೇಳಿದರೂ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.
ನ ಚೈನಂ ಭರ್ತೃಪೂಜಾಭಿಃ ಪೂಜಯನ್ತಿ ಕದಾಚನ। ಅವ್ರಜ್ಞಾನಂ ಹಿ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ಮರಣಾದಪಿ ಗರ್ಹಿತಮ್
ಅವರು ಮಾಲಿಕನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಗೌರವವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕಾರವು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿಂದನೀಯವಾಗಿದೆ.
ಕ್ಷಮಿಣಂ ತಾದೃಶಂ ತಾಂತ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಕಟುಕಾನ್ಯಪಿ। ಪ್ರೇಷ್ಯಾಃ ಪುತ್ರಾಶ್ಚ ಭೃತ್ಯಾಶ್ಚ ತಥೋದಾಸೀನವೃತ್ತಯಃ
ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ, ಅವನ ಸೇವಕರು, ಮಕ್ಕಳು, ದಾಸರು, ಮತ್ತು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವವರು ಸಹ, ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಅಪ್ಯಸ್ಯ ದಾರಾನಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿಭೂಯ ಕ್ಷಮಾವತಃ। ದಾರಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಯಥಾಕಾಮಮಚೇತಸಃ
ಕ್ಷಮಾಶೀಲನಾದ ಗಂಡನನ್ನು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ.
ತಥಾ ಚ ನಿತ್ಯಮುದಿತಾ ಯದಿ ನಾಲ್ಪಮಪೀಶ್ವರಾತ್। `ಅಕೃತೋಪದ್ರವಃ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಹಾನಪಿ ನ ಪೂಜ್ಯತೇ
ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇದ್ದರೂ, ಯಾರಿಗೂ ತೊಂದರೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಅವಲಂಬಿತರು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಪೂಜಯನ್ತಿ ನರಾ ನಾಗಾನ್ನ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಂ ನಾಮಘಾತಿನಮ್ ।।' ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಬಹವೋ ನಿತ್ಯಂ ದೋಷಾಃ ಕ್ಷಮಾವತಾಮ್
ಜನರು ಹಾವುಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಗರುಡನನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇವುಗಳಂತೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳು ಸದಾ ಕ್ಷಮಾಶೀಲರಿಗೆಂಟು.
ಅಥ ವೈರೋಚನೇ ದೋಷಾನಿಮಾನ್ವಿದ್ಧ್ಯಕ್ಷಮಾಂವತಾಮ್ ।। ಅಥ ವೈರೋಚನೇ ದೋಷಾನಿಮಾನ್ವಿದ್ಧ್ಯಕ್ಷಮಾವತಾಮ್
ವಿರೋಚನನ ಮಗನೇ, ಈಗ ಕ್ಷಮೆಯಿಲ್ಲದವರ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೋ.
ಅಸ್ಥಾನೇ ಯದಿ ವಾ ಸ್ಥಾನೇ ಸತತಂ ರಜಸಾವೃತಃ। ಕ್ರುದ್ಧೋ ದಣ್ಡಾನ್ಪ್ರಣಯತಿ ವಿವಿಧಾನ್ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ
ಯೋಗ್ಯವಾಗಲಿ, ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಲಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಿಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಮಿತ್ರೈಃ ಸಹ ವಿರೋಧಂ ಚ ಪ್ರಾಪ್ನುತೇ ತೇಜಸಾಽಽವೃತಃ। ಆಪ್ನೋತಿ ದ್ವೇಷ್ಯತಾಂ ಚೈವ ಲೋಕಾತ್ಸ್ವಜನತಸ್ತಥಾ
ಅವನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅವನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ, ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಜನರು ಮತ್ತು ತನ್ನವರೂ ಅವನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸೋಽವಮಾನಾದರ್ಥಹಾನಿಮುಪಾಲಮ್ಭಮನಾದರಮ್। ಸಂತಾಪದ್ವೇಷಮೋಹಾಂಶ್ಚ ಶತ್ರೂಂಶ್ಚ ಲಭತೇ ನರಃ
ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸದ ಕಾರಣ, ಅವನು ಸಂಪತ್ತಿನ ನಷ್ಟ, ನಿಂದನೆ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ದುಃಖ, ದ್ವೇಷ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಕ್ರೋಧಾದ್ದಣ್ಡಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ವಿವಿಧಾನ್ಪುರುಷೋಽನಯಾತ್। ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಶೀಘ್ರಮೈಶ್ವರ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಣೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಜನಾದಪಿ
ಕೋಪದಿಂದ, ಅವನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಿಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ತನ್ನವರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಯೋಪಕರ್ತೄಶ್ಚ ಹರ್ತೄಶ್ಚ ತೇಜಸೈವೋಪಗಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಮಾದುದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕಃ ಸರ್ಪಾದ್ವೇಶ್ಮಗತಾದಿವ
ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಉಪಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಕಳ್ಳರನ್ನೂ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರು ಮನೆಗೆ ಹಾವು ಬಂದಂತೆ ಅವನನ್ನು ದೂರವಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಯಸ್ಮಾದುದ್ವಿಜತೇಲೋಕಃ ಕಥಂ ತಸ್ಯ ಭವೋ ಭವೇತ್। ಅನ್ತರಂ ತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಲೋಕೋ ವಿಕುರುತೇ ಧ್ರುವಮ್
ಜನರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ದೂರ ಸರಿಯುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸುಖ ಅಥವಾ ಐಶ್ವರ್ಯ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಜನರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡೊಡನೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ತಸ್ಮಾನ್ನಾತ್ಯುತ್ಸೃಜೇತ್ತೇಜೋ ನ ಚ ನಿತ್ಯಂ ಮೃದುರ್ಭವೇತ್। ಕಾಲೇಕಾಲೇ ತು ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೇ ಮೃದುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಪಿ ವಾ ಭವೇತ್
ಆದಕಾರಣ, ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಾರದು, ಯಾವಾಗಲೂ ಮೃದುವಾಗಿಯೂ ಇರಬಾರದು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮೃದು ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾಗಿರಬೇಕು.
ಕಾಲೇ ಮೃದುರ್ಯೋ ಭವತಿ ಕಾಲೇ ಭವತಿ ದಾರುಣಃ। ಸ ವೈ ಸುಖಮವಾಪ್ನೋತಿ ಲೋಕೇಽಮುಷ್ಮಿನ್ನಿಹೈವ ಚ
ಯಾವಾಗಲೋ ಮೃದುವಾಗಿರಬೇಕು, ಯಾವಾಗಲೋ ಕಠಿಣವಾಗಿರಬೇಕು; ಹೀಗೆ ವರ್ತಿಸುವವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಕ್ಷಮಾಕಾಲಾಂಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶೃಣು ಮೇ ವಿಸ್ತರೇಣ ತಾನ್। ಯೇ ತೇ ನಿತ್ಯಮಸಂತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಯಥಾ ಪ್ರಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ
ಕ್ಷಮೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವೋ ಅದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಬಿಡಬಾರದೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳು.
ಪೂರ್ವೋಪಕಾರೀ ಯಸ್ತೇ ಸ್ಯಾದಪರಾಧೇ ಗರೀಯಸಿ। ಉಪಕಾರೇಣ ತತ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷನ್ತವ್ಯಮಪರಾಧಿನಃ
ಯಾರಾದರೂ ಹಿಂದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದರೂ, ಅವನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆಸಿ ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು.
ಅಬುದ್ಧಿಮಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ತು ಕ್ಷನ್ತವ್ಯಮಪರಾಧಿನಾಮ್। ನ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪಾಣ್ಡಿತ್ವಂ ಸುಲಭಂ ಪುರುಷೇಣ ವೈ
ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರ ತಪ್ಪನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.