स तद्विवृत्य विवरं महागिरे- स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श। स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे
उसने पर्वत की गुफा खोलकर चार और भी उसी के समान तेजस्वी जनों को देखा। उन्हें देखकर वह दुखी हुआ— 'क्या मैं भी इनके जैसा हो जाऊँगा?'
ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच। दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्
तब पर्वतराज भगवान ने क्रोधित होकर वज्रधारी से आँखें खोलकर कहा— 'हे शतक्रतु! इस गुफा में प्रवेश करो, क्योंकि तुमने पहले मुझे बाल्यावस्था में तुच्छ समझा था।'
उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रावेपताऽऽर्तो भृशमेवाभिषङ्गात्। स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न- मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि
भगवान के ऐसा कहने पर देवराज भय से काँप उठे। उनके अंग शिथिल हो गए और वे पर्वत शिखर पर वायु से हिलते पीपल के पत्ते की तरह हो गए।
स प्राञ्जलिर्वै वृषवाहनेन प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः। उवाच देवं बहुरूपमुग्र- मद्याशेषस्य भुवनस्य त्वं भवाद्यः
वे वृषध्वज के सामने हाथ जोड़कर काँपते हुए खड़े थे, तभी अचानक उनसे कहा गया। उन्होंने उस अनेक रूपों वाले, उग्र भगवान से कहा— 'आज आप ही समस्त संसार के आदि हैं।'
तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस्य नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति। एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता- त्तस्मादेतां दरीमाविश्य शेष्य
उग्रवर्चा ने हँसते हुए उससे कहा, "ऐसे आचरण वाले लोग यहाँ शेष बचा हुआ कुछ भी प्राप्त नहीं करते। ये भी आगे चलकर वैसा ही होंगे; इसलिए तुम इस पेड़ के खोखल में जाकर वहीं ठहरो।"
एषा भार्या भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्। तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविषह्यं बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा
वह नारी निस्संदेह तुम्हारी पत्नी बनेगी। तुम सब लोग मनुष्य योनि में प्रवेश करो। वहाँ तुम लोग बहुत कठिन कर्म करके और बहुतों को मृत्यु को पहुँचा कर—
कर्तव्यमन्यद्विविधार्थयुक्तम्
—और भी कई तरह के काम पूरे करने होंगे, जो अलग-अलग उद्देश्यों से जुड़े हैं।
गमिष्यामो मानुषं देवलोका- द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः। देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च
हम लोग देवताओं के लोक से मनुष्य लोक में जाएँगे, जहाँ मुक्ति का कठिन मार्ग निर्धारित है। वहाँ धर्म, वायु, इंद्र और अश्विनीकुमार—ये देवता माता के गर्भ में हमारे पिता के रूप में प्रवेश करेंगे।
एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह। वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो- र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्
इन बातों को सुनकर वज्रधारी, देवताओं में श्रेष्ठ, फिर बोले— "इस कार्य के लिए, अपनी शक्ति से, मैं इन्हें अपना उत्पन्न किया हुआ पाँचवाँ पुत्र दूँगा।"
विश्वभुग्भूतधामा च शिबिरिन्द्रः प्रतापवान्। शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः
विश्वभुक, सब प्राणियों का आधार, प्रतापी शिबि, शांतिवान चौथा और तेजस्वी पाँचवा—इन सबको लोग याद करते हैं।
तेषां कामं भगवानुग्रधन्वा प्रादादिष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्। तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु
उनको भगवान, जिनके पास महान धनुष है, उनकी इच्छा के अनुसार वरदान दिया, जैसा उचित था। और उन्हीं को, सब लोकों में प्रिय उस स्त्री को, मनुष्यों में उनकी पत्नी और सौभाग्य के रूप में सौंपा।
तैरेव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणमप्रमेयम्। अनन्तमव्यक्तमजं पुराणं सनातनं विश्वमनन्तरूपम्
फिर वह देवता उनके साथ अपार, अनंत, अव्यक्त, अजन्मा, पुरातन, सनातन, और अनगिनत रूपों वाले नारायण के पास गए।
शुक्लमेकमपरं चापि कृष्णम्
एक श्वेत है, दूसरा कृष्ण वर्ण का है।
केशो योऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः
जो केश कहलाते हैं, वे रंग में कृष्ण कहे गए हैं।
ये ते पूर्वं शक्ररूपा निबद्धा- स्तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य। इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची
जो पहले इंद्र के रूप में उस पर्वत के उत्तर की दरी में बंधे थे—यही वीर पाण्डव हैं; इनमें से सव्यसाची इंद्र का अंश है।
एवमेते पाण्डवाः संबभूवु- र्ये ते राजन्पूर्वमिन्द्रा बभूवुः। लक्ष्मीश्चैषां पूर्वमेवोपदिष्टा भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा
राजन्, इसी तरह ये पाण्डव उत्पन्न हुए, जो पहले इंद्र थे। और इनका सौभाग्य भी पहले ही निश्चित था—इनकी पत्नी, दिव्य रूपवाली द्रौपदी।
कथं हि स्त्री कर्मणा ते महीतला- त्समुत्तिष्ठेदन्यतो दैवयोगात्। यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं गन्धश्चास्याः कोशमात्रात्प्रवाति
क्योंकि कोई स्त्री अपने कर्मों से पृथ्वी से ऐसे प्रकट नहीं हो सकती, सिवाय दैवी विधान के—जिसका रूप चंद्र और सूर्य के समान चमकता है, और जिसकी सुगंध उसके शरीर से ही फैलती है।
इदं चान्यत्प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ददानि ते वरमत्यद्भुतं च। दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं पुण्यैर्दिव्यैः पूर्वदेहैरुपेतान्
और अब, हे राजन्, मैं तुम्हें प्रेमपूर्वक एक और अद्भुत वर देता हूँ—तुम दिव्य दृष्टि से कुन्तीपुत्रों को देखो, जो अपने पूर्व जन्मों के पुण्य और दिव्य शरीर से युक्त हैं।
ततो व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर्विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः। चक्षुर्दिव्यं प्रददौ तांश्च सर्वान् राजाऽपश्यत्पूर्वदेहैर्यथावत्
फिर परम उदार कर्मों वाले, शुद्ध, तपस्वी व्यास ने उस राजा को दिव्य दृष्टि दी, और राजा ने उन्हें उनके पूर्व दिव्य शरीरों में जैसा था वैसा देखा।
ततो दिव्यान्हेमकिरीटमालिनः शक्रप्रख्यान्पावकादित्यवर्णान्। बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान्ददर्श
फिर उसने उन्हें स्वर्ण मुकुटों से विभूषित, इंद्र के समान तेजस्वी, अग्नि और सूर्य के समान दीप्तिमान, सुंदर जटाधारी, मनोहर रूप वाले, युवा, चौड़े सीने वाले और ताड़ के वृक्ष जैसे ऊँचे देखा।
दिव्यैर्वस्त्रैरजोभिः सुगन्धै- र्माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानानतीव। साक्षात्त्र्यक्षान्वा वसूंश्चापि रुद्रा- नादित्यान्वा सर्वगुणोपपन्नान्
वे दिव्य वस्त्रों में, शुद्ध और सुगंधित उत्तम मालाओं से सजे हुए अत्यंत शोभायमान थे—मानो वे स्वयं त्रिनेत्रधारी, वसु, रुद्र या आदित्य हों, और सभी गुणों से संपन्न हों।
तान्पूर्वेन्द्रानभिवीक्ष्याभिरूपा- त्र्शक्रात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य। प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च दिव्यां मायां तामवेक्ष्याप्रमेयाम्
उन पूर्व इंद्रों को सुंदर रूप में देखकर, और जब उसने सुना कि सव्यसाची इंद्र के रूप में है, तब राजा द्रुपद अत्यंत प्रसन्न और विस्मित हुआ, और उस अपार दिव्य माया को देखता रहा।
तां चैवाग्र्यां स्त्रियमतिरूपयुक्तां दिव्यां साक्षात्सोमवह्निप्रकाशाम्। योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नी मत्वा हृष्टवान्पार्थिवेन्द्रः
उस श्रेष्ठ और अनुपम रूपवती देवी को देखकर, जो सोम और अग्नि के समान तेजस्वी थी, और अपने रूप, तेज और यश से उन वीरों के योग्य थी, राजाओं के राजा ने प्रसन्न होकर उसे अपनी पत्नी मान लिया।
स तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य। नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम्
उस अद्भुत और आश्चर्यजनक दृश्य को देखकर, उसने सत्यवती के पुत्र के चरण पकड़ लिए; और शांत चित्त होकर बोला—'हे महर्षि, आपके लिए यह कोई आश्चर्य की बात नहीं है।'
इदं चापि पुरावृत्तं तन्निबोध च भूमिम। कीर्त्यमानं नृपर्षीणां पूर्वेषां दारकर्मणि
अब, हे पृथ्वीपति, यह भी सुनो—पूर्वकाल में राजर्षियों के विवाह-सम्बन्धी आचार के विषय में जो कथा कही जाती है।
नितन्तुर्नाम राजर्षिर्बभूव भुवि विश्रुतः। तस्य पुत्रा महेष्वासा बभूवुः पञ्च भूमिताः
पृथ्वी पर नितंतु नामक एक प्रसिद्ध राजर्षि थे; उनके पाँच पुत्र थे, जो महान धनुर्धर थे, हे नरश्रेष्ठ।
साल्वेयः शूरसेनश्च श्रुतसेनश्च वीर्यवान्। तिन्दुसारोऽतिसारश्च क्षत्रियाः क्रतुयाजिनः
वे पाँचों थे—साल्वेय, शूरसेन, पराक्रमी श्रुतसेन, तिन्दुसार और अतिसार; ये सब क्षत्रिय और यज्ञ करने वाले थे।
नातिचक्रमुरन्योन्यमन्योन्यस्य प्रियंवदाः। अनीर्ष्यवो धर्मविदः सौम्याश्चैव प्रियकराः
वे आपस में एक-दूसरे से आगे नहीं बढ़ते थे, सदा प्रेमपूर्वक बोलते थे, उनमें ईर्ष्या नहीं थी, धर्म को जानते थे, सौम्य स्वभाव के और सबको प्रिय लगने वाले थे।
एतान्नैतन्तवान्पञ्च शिबिपुत्री स्वयंवरे। अवाप स्वपतीन्वीरान्भौमाश्वी मनुजाधिपान्
स्वयंवर में शिबि की पुत्री भौमाश्वी ने नितंतु के इन पाँचों पुत्रों को ही अपने पति के रूप में चुना—वे वीर, मनुष्यों के अधिपति और पृथ्वी के शासक थे।
वीणेव मधुरारावा गान्धर्वस्वरमूर्च्छिता। उत्तमा सर्वनारीणां भौमाश्वी ह्यभवत्तदा
मधुर स्वर वाली वीणा की तरह, जो गंधर्व राग में सजी हुई हो, भौमाश्वी उस समय सभी स्त्रियों में श्रेष्ठ हो गई।