त्वदर्थमागता भद्रे क्षत्रियाः प्रथिता भुवि। एते भेत्स्यन्ति विक्रान्तास्त्वदर्थे लक्ष्यमुत्तमम्। विध्यते य इदं लक्ष्यं वरयेथाः शुभेऽद्य तम्
हे शुभे! तुम्हारे लिए पृथ्वी के प्रसिद्ध क्षत्रिय यहाँ आए हैं। ये पराक्रमी वीर तुम्हारे लिए लक्ष्य को भेदेंगे। जो इस उत्तम लक्ष्य को भेदेगा, आज तुम उसी को वर सकती हो।
तेऽलङ्कृताः कुण्डलिनो युवानः परस्परं स्पर्धमाना नरेन्द्राः। अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः सर्वें समुत्पेतुरुदायुधास्ते
कुंडल धारण किए, सजे-धजे, युवा राजा आपस में प्रतिस्पर्धा करते हुए, अपनी-अपनी शक्ति और शस्त्रविद्या पर गर्व करते हुए, सभी युद्ध के लिए शस्त्र उठाकर उठ खड़े हुए।
रूपेण वीर्येण कुले चैव शीलेन वित्तेन च यौवनेन। समिद्धदर्पा मदवेगभिन्ना मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः
रूप, वीरता, वंश, चरित्र, धन और यौवन—इन सब में गर्व से भरे, मद के वेग से उन्मत्त, वे हिमालय के मतवाले गजराजों के समान प्रतीत हो रहे थे।
परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः सङ्कल्पजेनाभिपरिप्लुताङ्गाः। कृष्णा ममैवेत्यभिभाषमाणा नृपाः समुत्पेतुरथासनेभ्यः
राजा आपस में प्रतिस्पर्धा की दृष्टि से एक-दूसरे को देखते हुए, संकल्प की ज्वाला से तपे हुए, 'कृष्णा मेरी है' ऐसा कहते हुए अपने-अपने आसनों से उठ खड़े हुए।
ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम्। चकाशिरे पर्वतराजकन्या- मुमां यथा देवगणाः समेताः
वे क्षत्रिय, जो द्रुपद की पुत्री को जीतने के लिए रंगभूमि में एकत्र हुए थे, ऐसे चमक रहे थे जैसे पर्वतराज की कन्या के बीच देवताओं का समूह।
कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गां कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः। रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं द्वेषं प्रचक्रुः सुहृदोऽपि तत्र
कृष्णा के प्रति आकर्षित, कामदेव के बाणों से पीड़ित हृदय वाले वे राजा द्रुपद की पुत्री के लिए रंगभूमि में उतरे, और वहाँ मित्र भी आपस में शत्रु बन गए।
अथाययुर्देवगणा विमानै रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च। साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च
तब देवताओं के समूह अपने-अपने विमानों में आए—रुद्र, आदित्य, वसु, अश्विनीकुमार, साध्य, सभी मरुत, यम और धन के स्वामी कुबेर भी उनके साथ थे।
दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च। विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च गन्धर्वमुख्याः सहसाऽप्सरोभिः
दैत्य, सुपर्ण, महान सर्प, दिव्य ऋषि, गुह्यक, चारण, विश्वावसु, नारद, पर्वत और प्रमुख गंधर्व अप्सराओं के साथ वहाँ उपस्थित हुए।
हलायुधस्तत्र जनार्दनश्च वृष्ण्यन्धकाश्चैव यताप्रधानम्। प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुङ्गवास्ते स्थिताश्च कृष्णस्य मते महान्तः
वहाँ हलायुध और जनार्दन, वृष्णि और अंधक, सभी अपने-अपने स्थान के अनुसार, बड़ी ध्यान से देख रहे थे। वे यदुवंशी वीर, कृष्ण की सलाह के अनुसार, मजबूती से खड़े थे।
दृष्ट्वा तु तान्मत्तगजेन्द्ररूपा- न्पञ्चाभिपद्मानिव वारणेन्द्रान्। भस्मावृताङ्गानिव हव्यवाहान् कृष्णः प्रदध्यौ यदुवीरमुख्यः
उन पाँचों को, जो मतवाले गजराज जैसे लग रहे थे, कमल के बीच पाँच बड़े हाथियों की तरह, और जिनके शरीर भस्म से लिपटे थे जैसे हवन की अग्नि, देखकर यदुवंश के प्रधान कृष्ण गहरे विचार में डूब गए।
शशंस रामाय युधिष्ठिरं स भीमं सजिष्णुं च यमौ च वीरौ। शनैःशनैस्तान्प्रसमीक्ष्य रामो जनार्दनं प्रीतमना ददर्श ह
उसने राम को युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन और धर्मराज के दोनों वीर पुत्रों के बारे में बताया। राम ने एक-एक कर उन्हें ध्यान से देखा और जनार्दन को प्रसन्न मन से निहारा।
अन्ये तु वीरा नृपपुत्रपौत्राः कृष्णागतैर्नत्रमनःस्वभावैः। व्यायच्छमाना ददृशुर्न तान्वै सन्दष्टदन्तच्छदताम्रनेत्राः
बाकी वीर, जो राजा और राजपुत्र-पौत्र थे, कृष्णा की उपस्थिति से विचलित मन वाले, उन्हें देखने की कोशिश तो करते रहे, पर सच में देख नहीं पाए—उनके दाँत भींचे हुए और आँखें तांबे जैसी लाल थीं।
तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते वीरौ यमौ चैव महानुभावौ। तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः
उसी तरह पृथापुत्र, जिनकी भुजाएँ विशाल थीं, और दोनों धर्मराज के वीर पुत्र, जब उस समय द्रौपदी को देखे, तो सभी कामदेव के बाणों से घायल जैसे हो गए।
देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं त- त्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम्। दिव्येन गन्धेन समाकुलं च दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणम्
वह स्थान देवताओं, ऋषियों और गंधर्वों से भरा था, वहाँ सुपर्ण, नाग, असुर और सिद्ध भी उपस्थित थे। दिव्य सुगंध से वह जगह महक रही थी और वहाँ दिव्य पुष्पों की वर्षा हो रही थी।
महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च बभूव तत्सङ्कुलमन्तरिक्षम्। विमानसंबाधमभूत्समन्ता- त्सवेणुवीणापणवानुनादम्
आकाश में नगाड़ों और दुंदुभियों की गूंज से भारी शोर मच गया। चारों ओर विमानों की भीड़ थी, और बांसुरी, वीणा और पनवों की ध्वनि गूंज रही थी।
समाजवाटोपरि संस्थितानां मेघैः समन्तादिव गर्जमानैः। ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण कृष्णानिमित्तं कृतविक्रमाश्च। सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्य- द्रौणायनिक्राथसुनीथवक्राः
सभा के ऊपर, जैसे चारों ओर गरजते बादल हों, वैसे ही राजाओं के समूह एक-एक कर कृष्णा के लिए अपना पराक्रम दिखाने लगे—कर्ण, दुर्योधन, शाल्व, शल्य, द्रौणि, निकृति, सुनीथ और वक्र।
कलिङ्गवङ्गाधिपपाण्ड्यपौण्ड्रा विदेहराजो यवनाधिपश्च। अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः
कलिंग, वंग, पांड्य, पौंड्र, विदेह के राजा, यवनों के अधिपति और अन्य बहुत से राजपुत्र और पौत्र, अपने-अपने राज्यों के अधिपति, कमल-पत्र जैसी आँखों वाले, वहाँ उपस्थित थे।
किरीटहाराङ्गदचक्रवालै- र्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते। अनुक्रमं विक्रमसत्वयुक्ता बलेन वीर्येण च नर्दमानाः
वे सब विशाल भुजाओं वाले, सिर पर मुकुट, हार, कंगन और बाजूबंद पहने हुए, पराक्रम और बल से युक्त, एक-एक कर गरजते हुए अपना साहस और शक्ति दिखा रहे थे।
तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं सज्यं न शेकुर्मनसाऽपि कर्तुम्। ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन विक्षिप्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः
उस धनुष को, जो महान कार्य के योग्य था, वे मन में भी चढ़ा नहीं सके। वे जितना भी प्रयास करते, वह कड़ा और काँपता धनुष उन्हें हिला देता।
विचेष्टमाना धरणीतलस्था यथाबलं शैक्ष्यगुणक्रमाश्च। गतौजसः स्नस्तकिरीटहारा विनिःश्वसन्तः शमयांबभूवुः
वे अपनी-अपनी शक्ति और कौशल के अनुसार धरती पर जूझते रहे। उनकी ताकत चुक गई, सिर के मुकुट और हार ढीले पड़ गए, वे थके हुए साँस लेते हुए पीछे हट गए।
हहाकृतं तद्धनुषा दृढेन विस्रस्तहाराङ्गदचक्रवालम्। कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तकामं राज्ञां तदा मण्डलमार्तमासीत्
उस कठोर धनुष की आवाज से हाहाकार मच गया; उनके हार, कंगन और बाजूबंद गिर पड़े। कृष्णा के कारण राजाओं का मंडल उस समय निराशा और पीड़ा से भर गया।
एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः। चेदीनामधिपो वीरो बलवानन्तकोपमः
जब चारों ओर से वे क्षत्रिय पीछे हट गए, तब चेदियों का वीर राजा, जो बलवान और यमराज के समान भयानक था, आगे आया।
दमघोषात्मजो धीमाञ्शिशुपालो महाद्युतिः। धनुषोऽभ्याशमागम्य तस्थौ राज्ञां समक्षतः
दमघोष का बुद्धिमान और तेजस्वी पुत्र शिशुपाल, धनुष के पास पहुँचा और राजाओं के सामने खड़ा हो गया।
तदप्यारोप्यमाणं तु माषमात्रेऽभ्यताडयत्। धनुषा पीड्यमानस्तु जानुभ्यामगमन्महीम्
जब वह उसे चढ़ाने लगा, तो डोरी केवल जौ के दाने जितनी रह गई थी, तभी उसने उसे झटका दिया। लेकिन धनुष के दबाव से वह घुटनों के बल जमीन पर गिर पड़ा।
तत उत्थाय राजा स स्वराष्ट्राण्यभिजग्मिवान्। ततो राजा जरासन्धो महावीर्यो महाबलः
फिर वह राजा उठकर अपने राज्य लौट गया। उसके बाद महान बल और पराक्रम वाले राजा जरासंध आए।
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः। मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान्
जरासंध, जिनकी गर्दन शंख जैसी, छाती चौड़ी थी, मतवाले हाथी जैसा बल और चाल, मतवाले हाथी जैसी तांबे रंग की आँखें और वैसी ही गति थी।
धनुषोऽभ्याशमागत्य तस्थौ गिरिरिवाचलः। धनुरारोप्यमाणं तु सर्षमात्रेऽभ्यताडयत्
धनुष के पास जाकर वह पर्वत की तरह अडिग खड़ा हो गया; जैसे ही धनुष चढ़ाया जा रहा था, उसने उसे राई के दाने जितना हिला दिया।
ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः। धनुरारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रेऽभ्यताडयत्
फिर मद्र देश के बलशाली राजा शल्य ने, जब धनुष चढ़ाया जा रहा था, उसे मूँग के दाने जितना हिला दिया।
तदैवागात्स्वयं राज्यं पश्चादनवलोकयन्। इदं धनुर्वरं कोऽद्य सज्यं कुर्वीत पार्थिवः
उसी समय राजा स्वयं बिना पीछे देखे वहाँ आ पहुँचे; उन्होंने कहा, 'आज कौन राजा इस श्रेष्ठ धनुष को चढ़ा सकेगा?'
इति निश्चित्य मनसा भूय एव स्थितस्तदा। ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परन्तपः
ऐसा मन में ठानकर वह फिर वहीं खड़ा रहा; तब कौरवों में श्रेष्ठ, शत्रुओं का दमन करने वाले राजा दुर्योधन उठे।