क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा। न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल
हे क्षत्त, आचार्य जो भी कहें, वही करो; क्योंकि मुझे नहीं लगता कि इससे प्रिय कोई और बात हो सकती है, हे धर्मप्रिय।
ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुमतोपि हि। भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम्
फिर राजा से अनुमति लेकर और विदुर की सहमति से, महाप्राज्ञ भारद्वाज ने भूमि को नापना आरंभ किया।
समामवृक्षां निर्गुलमामुदक्प्रवणसंस्थिताम्। तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते
समतल, बिना पेड़ों और ढलान के, जलधारा के पास स्थित भूमि पर, उसने चंद्र तिथि और नक्षत्रों से पवित्र किए गए दिन यज्ञ का आयोजन किया।
अवघुष्टं पुरं चापि तदर्थं भरतर्षभ। रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि
उस उद्देश्य के लिए, हे भरतश्रेष्ठ, नगर में घोषणा की गई और शास्त्रों के अनुसार, विधिपूर्वक एक विशाल रंगभूमि तैयार करवाई गई।
प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रस्ते तस्य शिल्पिनः। रक्षां सर्वायुधोपेतां स्त्रीणां चैव नरर्षभ
शिल्पकारों ने उसके लिए सुंदर दर्शकदीर्घा बनाई, और पूरी तरह से शस्त्रों से सुसज्जित सुरक्षा व्यवस्था तथा स्त्रियों की भी रक्षा का प्रबंध किया गया।
मञ्चांश्च कारयामासुर्यत्र जानपदा जनाः। विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः
जनपद के लोग जहाँ बैठ सकें, ऐसे मंच बनवाए गए, और ऊँचे, भव्य, धन-सम्पन्न पालकियाँ भी तैयार की गईं।
तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा। `सान्तःपुरः सहामात्यो व्यासस्यानुमते तदा।' भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम्
उस दिन के आने पर, राजा अपने मंत्रियों, परिवार और सभासदों के साथ, व्यासजी की अनुमति से, भीष्म को आगे रखकर और श्रेष्ठ आचार्य कृपाचार्य को साथ लेकर उपस्थित हुआ।
बाह्लीकं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च। कुरूनन्यांश्च सचिवानादाय नगराद्बहिः
उसने बाह्लीक, सोमदत्त, भूरिश्रव और अन्य कुरु तथा सलाहकारों को नगर से बाहर बुलाया।
रङ्गभूमिं समासाद्य ब्राह्मणैः सहितो नृपः
राजा ब्राह्मणों के साथ रंगभूमि में पहुँचा।
मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैदूर्यममिशोभितम्। शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत्
वह दिव्य दर्शकदीर्घा में गया, जो मोती की जालियों से घिरी थी, वैदूर्य मणियों से चमक रही थी और शुद्ध सोने से बनी थी।
गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर। स्त्रियश्च राज्ञः सर्वास्ताः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः
गान्धारी, हे महाभाग, और कुन्ती, हे विजेताओं में श्रेष्ठ, तथा राजा की सभी स्त्रियाँ अपने सेवकों और आभूषणों के साथ वहाँ उपस्थित थीं।
हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा। ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम्
वे सब हर्ष से मंचों पर चढ़ीं, जैसे देवांगनाएँ मेरु पर्वत पर चढ़ती हैं; ब्राह्मण, क्षत्रिय और सभी चारों वर्ण के लोग भी नगर से शीघ्र आ गए।
दर्शनेप्सुः समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम्। क्षणेनैकस्थतां तत्र दर्शनेप्सुर्जगाम ह
राजकुमारों की शस्त्रविद्या देखने की इच्छा से, उत्सुक जनसमूह पल भर में वहाँ एकत्र हो गया।
प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च। महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा
वाद्ययंत्रों की ध्वनि और लोगों के उत्साह से वह सभा उस समय जैसे विशाल समुद्र की तरह उमड़ पड़ी।
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान्। शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लाल्यानुलेपनः
तब आचार्य श्वेत वस्त्र, श्वेत यज्ञोपवीत, श्वेत केश, श्वेत दाढ़ी और श्वेत चंदन से विभूषित होकर आए।
रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह। नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान्
वह आचार्य अपने पुत्र के साथ रंगभूमि के मध्य में ऐसे प्रविष्ट हुए जैसे बादलों से रहित आकाश में सूर्य मंगल के साथ प्रवेश करता है।
व्यासस्यानुमते चक्रे बलिं बलवतां वरः। ब्राह्मणांस्तु सुमन्त्रज्ञान्कारयामास मङ्गलम्
व्यासजी की अनुमति से, वीरों में श्रेष्ठ ने यज्ञ किया और मंत्रों में निपुण ब्राह्मणों से मंगल कार्य करवाए।
सुवर्णमणिरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च। प्रददौ दक्षिणां राजा द्रोणाय च कृपाय च
राजा ने सुवर्ण, रत्न, मणियाँ और अनेक प्रकार के वस्त्र द्रोण और कृपाचार्य को दक्षिणा में दिए।
सुखपुण्याहघोषस्य पुण्यस्य समनन्तरम्। विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः
शुभ और सुखद घोषणाओं के बाद, पुरुषों ने विविध शस्त्र और उपकरण लेकर प्रवेश किया।
ततो बद्धाङ्गुलित्राणा बद्धकक्ष्या महारथाः। बद्धथूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः
फिर महाबली रथी, अंगुलियों में रक्षक, कमर में पट्टा, पीठ पर तूणीर और हाथ में धनुष बाँधकर, हे भरतश्रेष्ठ, वहाँ आए।
रङ्गमध्ये स्थितं द्रोणमभिवाद्य नरर्षभाः। चक्रुः पूजां यथान्यायं द्रोणस्य च कृपस्य च
मंच के बीच में खड़े द्रोण को आदरपूर्वक प्रणाम करके उन श्रेष्ठ पुरुषों ने द्रोण और कृप दोनों का विधिपूर्वक सम्मान किया।
आशीर्भिश्च प्रयुक्ताभिः सर्वे संहृष्टमानसाः। अभिवाद्य पुनः शस्त्रान्बलिपुष्पैः समर्चितान्
आशीर्वाद पाकर सभी लोग प्रसन्न मन से फिर से शस्त्रों को फूलों और बलि से सजाकर आदरपूर्वक प्रणाम करने लगे।
रक्तचन्दनसंमिश्रैः स्वयमर्चन्ति कौरवाः। रक्तचन्दनदिग्धाश्च रक्तमाल्यानुधारिणः
कौरवों ने स्वयं ही शस्त्रों को लाल चंदन से सजाकर पूजा की, वे लाल चंदन से लेपे हुए और लाल फूलों की मालाएँ पहने हुए थे।
सर्वे रक्तपताकाश्च सर्वे रक्तान्तलोचनाः। द्रोणेन समनुज्ञाता गृह्य शस्त्रं परन्तपाः
सबके हाथों में लाल पताकाएँ थीं, सबकी आँखें भी लाल हो रही थीं। द्रोण की आज्ञा पाकर वे शत्रुओं का संहार करने वाले वीर अपने शस्त्र उठा लिए।
धनूंषि पूर्व संगृह्य तप्तकाञ्चनभूषिताः। सज्यानि विविधाकाराः शरैः सन्धाय कौरवा
कौरवों ने पहले सोने से सजे हुए अपने धनुष उठाए, उन्हें तरह-तरह से सजाकर, उन पर बाण चढ़ाए।
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयन्
धनुष की प्रत्यंचा की टंकार और हथेलियों की आवाज़ से उन्होंने सभी प्राणियों को चकित कर दिया।
अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुनरोगमाः। चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम्
वहाँ उन महावीर कुमारों ने, युधिष्ठिर के नेतृत्व में, युद्ध में बिना किसी बाधा के, अद्भुत अस्त्रविद्या का प्रदर्शन किया।
केषांचित्तत्र माल्येषु शरा निपतिता नृप। केषांचित्पुष्पमुकुटे निपतन्ति स्म सायकाः
हे राजन्, वहाँ कुछ के फूलों की मालाओं पर बाण गिर पड़े, तो कुछ के पुष्पमुकुटों पर तीर आकर लगे।
केचिल्लक्ष्याणि विविधैर्बाणैराहितलक्षणैः। बिभिदुर्लाघवोत्सृष्टैर्गुरूणि च लघूनि च
कुछ वीरों ने तरह-तरह के लक्ष्यों के लिए चिह्नित बाणों से, बड़ी कुशलता से, बड़े और छोटे दोनों प्रकार के निशानों को भेद दिया।
केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे। मनुजा धृष्टमपरे वीक्षाञ्चक्रुः सुविस्मिताः
कुछ लोग तीर छूटने के डर से सिर फेर लेते थे, तो अन्य साहसी और विस्मित पुरुष ध्यान से देख रहे थे।