मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत। पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन
कुछ क्षण बाद द्रोण ने फिर वैसे ही कहा, "अर्जुन, क्या तुम वहाँ खड़े उस पक्षी को, पेड़ को और मुझे भी देख रहे हो?"
पश्याम्येकं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभाषत। न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत
पार्थ ने द्रोण से कहा, "मैं केवल पक्षी को देख रहा हूँ, न पेड़ को और न ही आपको।"
ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां महारथम्
तब द्रोण, मन ही मन प्रसन्न होकर, कुछ देर बाद फिर पाण्डवों के उस महान रथी से बोले।
भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः। शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सोऽब्रवीत्
"अगर तुम पक्षी को देख रहे हो तो फिर बताओ, क्या देख रहे हो?" अर्जुन ने कहा, "मैं केवल पक्षी का सिर देख रहा हूँ, उसका शरीर नहीं।"
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः। मुञ्चस्वेत्यब्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन्
अर्जुन के ऐसा कहने पर, द्रोण आनंद से रोमांचित हो गए और बोले, "छोड़ो।" तब अर्जुन ने बिना किसी संकोच के बाण छोड़ दिया।
ततस्तस्य गस्थस्य क्षुरेण निशितेन च। शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः
फिर पाण्डु पुत्र ने तीक्ष्ण बाण से उस पक्षी का सिर तेजी से काटकर नीचे गिरा दिया।
तस्मिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम्। मेने च द्रुपदं सङ्ख्ये सानुबन्धं पराजितम्
जब वह कार्य पूरा हुआ, तब द्रोण ने पाण्डव को गले लगा लिया और युद्ध में द्रुपद तथा उसके साथियों को पराजित मान लिया।
कस्य चित्त्वथ कालस्य सशिष्योऽङ्गिरसां वरः। जगाम गङ्गामभितो मज्जितुं भरतर्षभ
कुछ समय बाद, अंगिरसों में श्रेष्ठ द्रोण अपने शिष्यों के साथ गंगा में स्नान करने गए।
अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः। ग्राहो जग्राह बलवाञ्जङ्घान्ते कालचोदितः
जब द्रोण जल में डूबे हुए थे, तभी एक शक्तिशाली मगरमच्छ, समय के प्रभाव से, आकर उनकी टांग पकड़ लिया।
स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत्। ग्राहं हत्वा तु मोक्ष्यध्वं मामिति त्वरयन्निव
द्रोण स्वयं छूटने में समर्थ होते हुए भी, सभी शिष्यों से बोले, "मगरमच्छ को मारकर मुझे जल्दी छुड़ाओ," मानो जल्दी मचा रहे हों।
तद्वाक्यसमकालं तु बीभत्सुर्निशितैः शरैः। अवार्यैः पञ्चभिर्ग्राहं मग्नमम्भस्यताडयत्
उसी समय भीमसेन ने पाँच तीक्ष्ण और अजेय बाणों से जल में डूबे मगरमच्छ को मार गिराया।
इतरे त्वथ संमूढास्तत्रपत्र प्रपेदिरे। तं तु दृष्ट्वा क्रियोपेतं द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम्
बाकी शिष्य घबराकर इधर-उधर बाण चलाने लगे; लेकिन अर्जुन की सटीक क्रिया देखकर द्रोण ने उन्हें सबसे श्रेष्ठ माना।
विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा। स पार्थबाणैर्बहुधा खण्डशः परिकल्पितः
उन्होंने अर्जुन को सभी शिष्यों में श्रेष्ठ समझा और बहुत प्रसन्न हुए; अर्जुन के बाणों से मगरमच्छ के टुकड़े-टुकड़े हो गए।
ग्राहः पञ्चत्वमापेदे जङ्घां त्यक्त्वा महात्मनः। `सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात्तथा शिष्यान्समानयत्
मगरमच्छ ने महान आत्मा की टांग छोड़कर प्राण त्याग दिए; सबकी सहमति से शिष्यों को फिर से एकत्र किया गया।
दुर्योधनं चित्रसेनं दुःशासनविविंशती। अर्जुनं च समानीय ह्यश्वत्थामानमेव च
उसने दुर्योधन, चित्रसेन, दुःशासन, विविंशति, अर्जुन और अश्वत्थामा को बुलाया।
शिशुकं मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः। शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स्म महाभुजः
फिर द्रोण ने, जिनकी भुजाएँ बलवान थीं, मिट्टी का एक बच्चा बनाया और अपने शिष्यों के सामने उसे गंगा के जल में डाल दिया।
चक्षुषी वाससा चैव बद्ध्वा प्रादाच्छरासनम्। शिशुकं विद्ध्यतेमं वै जलस्थं बद्धचक्षुषः
उस बच्चे की आँखें और कपड़े कपड़े से बाँधकर, द्रोण ने उसे लक्ष्य के रूप में रखा और कहा, 'इस बच्चे को, जो जल में है, आँखें बाँधकर बाण से भेदो।'
तत्क्षणेनैव बीभत्सुरावापैर्दशभिर्वशी। पञ्चकैरनुविव्याध मग्नं शिशुकमम्भसि
उसी क्षण भीमबाहु अर्जुन ने, जो सब पर विजय पाने वाले थे, जल में डूबे उस बच्चे को दस बाणों से और फिर पाँच बाणों से भेद दिया।
ताः स दृष्ट्वा क्रियाः सर्वा द्रोणोऽमन्यत पाण्डवम्। विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा।' तथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्
इन सब कौशलों को देखकर द्रोण ने पाण्डव को अपने सभी शिष्यों से श्रेष्ठ माना और बहुत प्रसन्न हुए; तब भारद्वाज ने उस महात्मा महारथी से कहा।
गृहाणेदं महाबाहो विशिष्टमतिदुर्धरम्। अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम सप्रयोगनिवर्तनम्
हे महाबाहु, यह अत्यंत कठिन और श्रेष्ठ ब्रह्मशिर नाम का अस्त्र, इसके प्रयोग और वापसी सहित, तुम लो।
न च ते मानुषेष्वेतत्प्रयोक्तव्यं कथंचन। जगद्विनिर्दहेदेतदल्पतेजसि पातितम्
लेकिन इसे कभी भी मनुष्यों पर मत चलाना; यदि यह किसी निर्बल पर चला दिया गया तो यह सारी सृष्टि को भस्म कर देगा।
असामान्यमिदं तात लोकेष्वस्त्रं निगद्यते। तद्धारयेथाः प्रयतः शृणु चेदं वचो मम
बेटा, यह अस्त्र संसार में असाधारण माना जाता है; इसे सावधानी से धारण करो, और मेरी बात ध्यान से सुनो।
बाधेतामानुषः शत्रुर्यदि त्वां वीर कश्चन। तद्वधाय प्रयुञ्जीथास्तदस्त्रमिदमाहवे
हे वीर, यदि कभी कोई मानव शत्रु तुम्हें बहुत सताए, तो उसके विनाश के लिए युद्ध में इस अस्त्र का प्रयोग करना।
तथेति संप्रतिश्रुत्य बीभत्सुः स कृताञ्जलिः। जग्राह परमास्त्रं तदाह चैनं पुनर्गुरुः। भविता त्वत्समो नान्यः पुमाँल्लोके धनुर्धरः
ऐसा वचन देकर अर्जुन ने हाथ जोड़कर वह परम अस्त्र स्वीकार किया; तब गुरु ने फिर कहा, 'धनुर्धर के रूप में तुम्हारे समान संसार में कोई नहीं होगा।'
कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत। दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
धृतराष्ट्र के पुत्रों और पाण्डु के पुत्रों को अस्त्रविद्या में निपुण देखकर द्रोण ने मनुष्यों के स्वामी राजा धृतराष्ट्र से कहा।
कृपस्य सोमदत्तस्य वाह्लीकस्य च धीमतः। गाङ्गेयस्य च सान्निध्ये व्यासस्य विदुरस्य च
कृप, सोमदत्त, बुद्धिमान बाह्लीक, गंगेय, व्यास और विदुर की उपस्थिति में,
राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमाराः कुरुसत्तम। ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव
हे कुरुवंशश्रेष्ठ, राजकुमारों ने अब विद्या प्राप्त कर ली है; हे राजन्, आपकी अनुमति से वे अपनी शिक्षा का प्रदर्शन करें।
ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
तब महाराज ने हर्षित मन से कहा।
यदानुमन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथायथा। तथातथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम्
आप जब, जहाँ और जैसे उचित समझें, वैसे ही व्यवस्था के लिए मुझे आज्ञा दें।
स्पृहयाम्यद्य निर्वेदान्पुरुषाणां सचक्षुषाम्। अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान्
आज मेरी इच्छा है कि मैं अपनी आँखों से अपने पुत्रों को अस्त्रविद्या में निपुण और पराक्रम में दूसरों से आगे बढ़ते देखूँ।