युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठः सर्वत्र तु धनञ्जयः। प्रथितः सागरान्तायां रथयूथपयूथपः
युधिष्ठिर रथियों में श्रेष्ठ थे, लेकिन धनंजय हर जगह रथ-वीरों के नेता के रूप में प्रसिद्ध थे, जिनकी कीर्ति समुद्र के किनारे तक फैली थी।
बुद्धियोगबलोत्साहः सर्वास्त्रेषु च निष्ठितः। अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टोऽभवदर्जुनः
अर्जुन बुद्धि, अभ्यास, बल और उत्साह के कारण सभी अस्त्रों में निपुण थे, और गुरु के प्रति प्रेम में भी सबसे आगे थे।
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान्। एकः सर्वकुमाराणां बभूवातिरथोऽर्जुनः
यद्यपि सभी राजकुमारों को अस्त्र-विद्या की समान शिक्षा मिली थी, फिर भी अर्जुन ही अपने कौशल से उन सबमें सबसे बड़ा रथी बना।
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनञ्जयम्। धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्
धृतराष्ट्र के पुत्र, जो दुष्ट मन वाले थे, भीमसेन को — जो सबको प्राणों से भी प्यारे थे — और विद्या में निपुण धनंजय को, और एक-दूसरे को भी सहन नहीं कर पाते थे।
तांस्तु सर्वान्समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान्। द्रोणः प्रहरणज्ञाने जिज्ञासुः पुरुषर्षभः
तब द्रोणाचार्य, जो पुरुषों में श्रेष्ठ थे, सभी राजकुमारों को, जो हर विद्या और अस्त्र में निपुण थे, एकत्र कर उनके शस्त्र-ज्ञान की परीक्षा लेना चाहते थे।
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभिः कृतम्। अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्
उन्होंने कारीगरों से एक कृत्रिम पक्षी बनवाकर पेड़ की चोटी पर रखवाया, जिसे राजकुमार नहीं जानते थे, और उसे लक्ष्य बताया।
शीघ्रं भन्तः सर्वेऽपि धनूंष्यादाय सर्वशः। भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठध्वं सन्धितेषतः
तुम सब जल्दी से अपने धनुष उठाओ, इस पक्षी को लक्ष्य बनाकर खड़े हो जाओ और बाण चढ़ाकर मेरे आदेश की प्रतीक्षा करो।
मद्वाक्यसमकालं तु शिरोऽस्य विनिपात्यताम्। एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रकाः
मेरे कहने पर, तुम सब एक-एक करके उसके सिर को गिराओ; बेटों, जैसा मैं कहूं, वैसा ही करो।
ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाङ्गिरसां वरः। संधत्स्व बामं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुञ्चतम्
फिर अंगिरसों में श्रेष्ठ द्रोण ने सबसे पहले युधिष्ठिर से कहा — 'धैर्यवान, धनुष चढ़ाओ और मेरे संकेत पर बाण छोड़ो।'
ततो युधिष्ठिरः पूर्वं धनुर्गृह्य परन्तपः। तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः
तब शत्रुओं का नाश करने वाले युधिष्ठिर ने पहले धनुष उठाया, गुरु के वचन से प्रेरित होकर पक्षी को लक्ष्य कर खड़े हो गए।
ततो विततधन्वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम्। स मुहूर्तादुवाचेदं वचनं भरतर्षभ
फिर द्रोणाचार्य ने धनुष ताने हुए उस कुरुवंशी से कहा — 'भरतवंश के श्रेष्ठ, क्या तुम पेड़ की चोटी पर बैठे उस पक्षी को देख रहे हो?'
पश्यसि त्वं द्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज। पश्यामीत्येवमाचार्यं प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर ने गुरु से कहा — 'हाँ, मैं उसे देख रहा हूँ; हे आचार्य, मैं पेड़ पर बैठे उस पक्षी को देख रहा हूँ।'
स मुहूर्तादिव पुनर्द्रोणस्तं प्रत्यभाषत। अथ वृक्षमिमं मां वा भ्रातॄन्वाऽपि प्रपश्यसि
कुछ देर बाद द्रोण ने फिर पूछा — 'क्या तुम्हें यह पेड़, मुझे या अपने भाइयों को भी दिख रहा है?'
तमुवाच स कौन्तेयः पश्याम्येनं नवस्पतिम्। भन्तं च तथा भ्रातॄन्भासं चेति पुनःपुनः
कुन्तीपुत्र ने उत्तर दिया — 'मैं इस पेड़ को, आपको, अपने भाइयों को और उस पक्षी को भी देख रहा हूँ,' और यही बात बार-बार दोहराई।
तमुवाचापसर्पेति द्रोणोऽप्रीतमना इव। नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्
द्रोणाचार्य ने अप्रसन्न होकर कहा — 'हट जाओ, तुम यह लक्ष्य नहीं भेद सकते,' और उन्हें डांटते हुए अलग कर दिया।
ततो दुर्योधनादींस्तान्धार्तराष्ट्रान्महायशाः। तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासुः पर्यपृच्छत
इसके बाद महायशस्वी द्रोण ने उसी क्रम में दुर्योधन और धृतराष्ट्र के अन्य पुत्रों से भी परीक्षा के लिए प्रश्न किए।
अन्यांश्च शिष्यान्भीमादीन्राज्ञश्चैवान्यदेशजान्। यदा च सर्वे तत्सर्वं पश्याम इति कुत्सिताः
और भीम आदि अन्य शिष्यों और अन्य देशों के राजाओं को भी जब हम सब यह देखते हैं, तो हमें यह बहुत अपमानजनक लगता है।
ततो धनञ्जयं द्रोणः स्मयमानोऽभ्यभाषत। त्वयेदानीं प्रहर्तव्यमेतल्लक्ष्यं विलोक्यताम्
तब द्रोण ने मुस्कराते हुए धनञ्जय से कहा, "अब तुम्हें इस लक्ष्य को भेदना है, इसे ध्यान से देखो।"
मद्वाक्यसमकालं ते मोक्तव्योऽत्र भवेच्छरः। वितत्य कार्मुकं पुत्र तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्
"मेरे कहने के साथ ही तुम्हें यहाँ बाण छोड़ना होगा। धनुष चढ़ाकर, बेटा, थोड़ी देर तैयार खड़े रहो।"
एवमुक्तः सव्यसाची मण्डलीकृतकार्मुकः। तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदितः
गुरु के आदेश से, सव्यसाची ने धनुष तानकर, पक्षी की ओर निशाना साधे खड़ा हो गया।
मुहूर्तादिव तं द्रोणस्तथैव समभाषत। पश्यस्येनं स्थितं भासं द्रुमं मामपि चार्जुन
कुछ क्षण बाद द्रोण ने फिर वैसे ही कहा, "अर्जुन, क्या तुम वहाँ खड़े उस पक्षी को, पेड़ को और मुझे भी देख रहे हो?"
पश्याम्येकं भासमिति द्रोणं पार्थोऽभ्यभाषत। न तु वृक्षं भवन्तं वा पश्यामीति च भारत
पार्थ ने द्रोण से कहा, "मैं केवल पक्षी को देख रहा हूँ, न पेड़ को और न ही आपको।"
ततः प्रीतमना द्रोणो मुहूर्तादिव तं पुनः। प्रत्यभाषत दुर्धर्षः पाण्डवानां महारथम्
तब द्रोण, मन ही मन प्रसन्न होकर, कुछ देर बाद फिर पाण्डवों के उस महान रथी से बोले।
भासं पश्यसि यद्येनं तथा ब्रूहि पुनर्वचः। शिरः पश्यामि भासस्य न गात्रमिति सोऽब्रवीत्
"अगर तुम पक्षी को देख रहे हो तो फिर बताओ, क्या देख रहे हो?" अर्जुन ने कहा, "मैं केवल पक्षी का सिर देख रहा हूँ, उसका शरीर नहीं।"
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु द्रोणो हृष्टतनूरुहः। मुञ्चस्वेत्यब्रवीत्पार्थं स मुमोचाविचारयन्
अर्जुन के ऐसा कहने पर, द्रोण आनंद से रोमांचित हो गए और बोले, "छोड़ो।" तब अर्जुन ने बिना किसी संकोच के बाण छोड़ दिया।
ततस्तस्य गस्थस्य क्षुरेण निशितेन च। शिर उत्कृत्य तरसा पातयामास पाण्डवः
फिर पाण्डु पुत्र ने तीक्ष्ण बाण से उस पक्षी का सिर तेजी से काटकर नीचे गिरा दिया।
तस्मिन्कर्मणि संसिद्धे पर्यष्वजत पाण्डवम्। मेने च द्रुपदं सङ्ख्ये सानुबन्धं पराजितम्
जब वह कार्य पूरा हुआ, तब द्रोण ने पाण्डव को गले लगा लिया और युद्ध में द्रुपद तथा उसके साथियों को पराजित मान लिया।
कस्य चित्त्वथ कालस्य सशिष्योऽङ्गिरसां वरः। जगाम गङ्गामभितो मज्जितुं भरतर्षभ
कुछ समय बाद, अंगिरसों में श्रेष्ठ द्रोण अपने शिष्यों के साथ गंगा में स्नान करने गए।
अवगाढमथो द्रोणं सलिले सलिलेचरः। ग्राहो जग्राह बलवाञ्जङ्घान्ते कालचोदितः
जब द्रोण जल में डूबे हुए थे, तभी एक शक्तिशाली मगरमच्छ, समय के प्रभाव से, आकर उनकी टांग पकड़ लिया।
स समर्थोऽपि मोक्षाय शिष्यान्सर्वानचोदयत्। ग्राहं हत्वा तु मोक्ष्यध्वं मामिति त्वरयन्निव
द्रोण स्वयं छूटने में समर्थ होते हुए भी, सभी शिष्यों से बोले, "मगरमच्छ को मारकर मुझे जल्दी छुड़ाओ," मानो जल्दी मचा रहे हों।