यदिदं दृश्यते किंचिद्बूतं स्थावरजङ्गमम्। पुनःसंक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये
यहाँ जो कुछ भी दिखता है, चाहे जड़ हो या चेतन, यह सारा संसार युग के अंत में फिर से संक्षिप्त होकर लीन हो जाता है।
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
जैसे ऋतुओं में संक्रांति के चिह्न अलग-अलग रूप में दिखाई देते हैं, वैसे ही युगों के आरंभ में भी भिन्न-भिन्न भाव प्रकट होते हैं।
एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंघातकारकम्। अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते
इसी प्रकार यह चक्र, जिसका न आदि है न अंत, जो प्राणियों के समूह का कारण है, संसार में निरंतर घूमता रहता है।
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च। त्रयस्त्रिंशच्च देवनां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा
तैंतीस हजार, तैंतीस सौ और तैंतीस देवता—इनकी सृष्टि का संक्षिप्त वर्णन यही है।
दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः। सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः
स्वर्ग के पुत्र बृहद्भानु ही आँख, आत्मा और प्रकाशमान हैं; वही सविता, ऋचीक, अर्क, भानु, प्रकाश देने वाले और रवि कहलाते हैं।
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः। देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः
विवस्वान के सभी पुत्र प्रसिद्ध हैं, और उनमें मनु सबसे छोटे हैं; देवभृत उनके पुत्र हैं, जिन्हें इसी कारण सुभ्राट कहा जाता है।
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च
सुभ्राट के तीन पुत्र थे, जो संतानवान और विद्वान थे—दशज्योति, शतज्योति और सहस्रज्योति।
दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः। ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः
महात्मा दशज्योति के दस हज़ार पुत्र थे; शतज्योति के पुत्र उनसे दस गुना अधिक थे।
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः। तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च
सहस्रज्योति के पुत्र उनसे भी दस गुना अधिक थे; इन्हीं से कुरु, यदु और भरत के वंश उत्पन्न हुए।
ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः। संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः
ययाति, इक्ष्वाकु और सभी राजर्षियों से अनेक वंश उत्पन्न हुए, जो सृष्टि में बहुत विस्तृत और विविध हैं।
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत्। वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च
सभी प्राणियों के स्थान, तीन प्रकार के रहस्य, वेद, ज्ञान सहित योग, और धर्म, अर्थ, काम—
धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च। लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः
धर्म, अर्थ और काम से युक्त अनेक शास्त्र, और लोकव्यवहार के नियम—यह सब ऋषि ने देखा है।
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः।' इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च
भरत वंश की नीति, उसका विस्तार, इतिहास और उनकी व्याख्याएँ, और विविध परंपराएँ—
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम्। `संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम्
यहाँ यह सब बताया गया है, ग्रंथ के लक्षण बताए गए हैं; अब संक्षेप में इतिहास कहा जाएगा, फिर विस्तार से।
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत्। इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम्
ऋषि ने इस महान ज्ञान को विस्तार से और संक्षेप में भी कहा है; क्योंकि संसार के विद्वान दोनों—संक्षिप्त और विस्तार—को पसंद करते हैं।
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे। तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे
कुछ लोग मनु से आरंभ होने वाला भारत पढ़ते हैं, कुछ आस्तीक से, और अन्य विद्वान उपरिचर से आरंभ करते हैं।
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः। व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे
ज्ञानीजन विविध संहिताओं का ज्ञान प्रकाशित करते हैं; कुछ व्याख्या में निपुण हैं, तो कुछ ग्रंथों को सुरक्षित रखने में।
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः
तप और ब्रह्मचर्य के द्वारा, व्यास ने सनातन वेद को विभाजित करने के बाद यह पुण्य और प्राचीन इतिहास रचा।
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः। मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः
पराशर के विद्वान पुत्र, ब्रह्मर्षि और दृढ़ व्रती, अपनी माता के आग्रह और बुद्धिमान गांगेय के कहने पर—
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा। त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान्
विचित्रवीर्य के क्षेत्र में, शक्तिशाली कृष्ण द्वैपायन ने, जैसे तीन अग्नि होते हैं, वैसे ही तीन कौरव उत्पन्न किए।
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
धृतराष्ट्र, पांडु और विदुर को उत्पन्न करके, वह बुद्धिमान फिर से तपस्या के लिए अपने आश्रम लौट गए।
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्। अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः
जब वे जन्मे, बड़े हुए और परम गति को प्राप्त हुए, तब महान ऋषि ने इस लोक में मनुष्यों के लिए भारत कहा।
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके
जब जनमेजय ने हज़ारों ब्राह्मणों के साथ प्रश्न किया, तब उन्होंने अपने पास बैठे शिष्य वैशम्पायन को उपदेश दिया।
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः
उन्होंने सभा में बैठे वैशम्पायन से बार-बार यज्ञ के बीच में आग्रह करके भारत की कथा सुनवाई।
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्
व्यास जी ने कुरुवंश का विस्तार से वर्णन किया, गांधारी की धर्मनिष्ठा, विदुर की बुद्धि और कुंती की धैर्य की बात कही।
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः
भगवान ऋषि ने वासुदेव की महिमा, पांडवों की सत्यनिष्ठा और धृतराष्ट्र के पुत्रों के दुष्कर्मों का वर्णन किया।
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्
यह उत्तम भारत, जिसमें उपाख्यान भी सम्मिलित हैं, पुण्य कर्मों वाले एक लाख श्लोकों का है, जिसे जानना और सुनना चाहिए।
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्। उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः
उन्होंने चौबीस हज़ार श्लोकों में भारत संहिता की रचना की; बिना उपाख्यानों के, विद्वान लोग उसी को भारत कहते हैं।
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः। अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम्
इसके बाद ऋषि ने पचास से अधिक अध्यायों में संक्षिप्त रूप से सभी पर्वों की घटनाओं का अनुक्रमणिका अध्याय बनाया।
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः। कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्
इस श्रेष्ठ कथा की रचना करके द्वैपायन प्रभु ने सोचा कि इसे अपने शिष्यों को यहाँ कैसे पढ़ाएँ।