अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताः। तद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः
हमारे लोग और युधिष्ठिर के पुत्र भी वहाँ खड़े होकर युयुधान और महात्मा द्रोण के उस युद्ध को देख रहे थे।
विमानाग्रगता देवा ब्रह्मसोमपुरोगमाः। सिद्धचारणसङ्खाश्च विद्याधरमहोरगाः
ब्रह्मा, सोम और अन्य देवता, सिद्ध, चारण, विद्याधर और महान सर्प — सब आकाश में अपने विमान पर आकर ठहर गए।
गन्धर्वा दानवा यक्षा राक्षसाप्सरसः खगाः'। गतप्रत्यागताक्षेपैश्चितैरस्त्रविघातिभिः। विविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः
गंधर्व, दानव, यक्ष, राक्षस, अप्सराएँ और पक्षी — सब अपनी दृष्टि लगाए, विविध अस्त्रों की टक्कर देख, उन दोनों पुरुष-सिंहों को विस्मय से निहार रहे थे।
हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ। अन्योन्यमभिविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी
महाबली द्रोण और सात्यकि, अपने हाथों की फुर्ती दिखाते हुए, एक-दूसरे पर बाणों की वर्षा करने लगे।
ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगे। पत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युतेः
तब यादव वीर सात्यकि ने युद्ध में द्रोण के बाणों को मजबूत तीरों से काट डाला और उनके धनुष को भी तोड़ दिया।
निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः। सज्यं चकार तदपि चिच्छेदास्य स सात्यकिः
पल भर में ही भारद्वाज ने दूसरा धनुष उठाकर चढ़ाया, लेकिन सात्यकि ने वह भी काट दिया।
ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत। सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशिथैः शरैः
फिर द्रोण ने जल्दी से एक और धनुष हाथ में लिया, पर सात्यकि ने उसे भी तीखे बाणों से, चढ़ते ही काट डाला।
एवमेकशतं छिन्नं धनुषां दृढधन्विना। न चान्तरं तयोर्दृष्टं सन्धाने च्छेदनेऽपि च
इस तरह दृढ़ धनुर्धर ने सौ धनुष काट डाले, फिर भी धनुष चढ़ाने और काटने के बीच कोई अंतर नहीं दिखा।
ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्। युयुधानस्य राजेन्द्र मनसैतदचिन्तयत्
तब युद्ध में युयुधान का यह अलौकिक पराक्रम देखकर, राजन्, द्रोण ने मन ही मन सोचा—
एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनञ्जये। भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे
ऐसी अस्त्रविद्या मैंने राम, कार्तवीर्य, धनंजय और पुरुषों में श्रेष्ठ भीष्म में देखी थी, जैसी अब सात्वतों में श्रेष्ठ इस वीर में दिख रही है।
तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम्। लाघवं वासवस्येव सम्प्रेक्ष्य द्विजसत्तमः
द्रोण ने मन ही मन उसकी वीरता की सराहना की, और उसकी फुर्ती को देखकर, जैसे इन्द्र की होती है, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ द्रोण ने उसका सम्मान किया।
तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाः। न तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रचारिणः
शस्त्रविद्या में श्रेष्ठ द्रोण बहुत प्रसन्न हुए, जैसे देवता इन्द्र से प्रसन्न होते हैं; लेकिन किसी ने भी उस तेज चलने वाले की हल्की चाल को नहीं पहचाना।
देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशाम्पते। सिद्धचारणसङ्घाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत्
हे राजाओं के स्वामी, देवता, गंधर्व और सिद्ध-चारणों के समूहों ने युयुधान के संबंध में द्रोण के उस कार्य को जान लिया।
ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनः। अस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत
इसके बाद, क्षत्रियों का दमन करने वाले द्रोण ने दूसरा धनुष उठाया और, शस्त्रविद्या में श्रेष्ठ होकर, अस्त्रों से युद्ध करने लगे, हे भारत।
तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहत्य स सात्यकिः। जघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत्
सात्यकि ने अपनी अस्त्र-माया से द्रोण के अस्त्रों को रोक दिया और तीखे बाणों से उन पर प्रहार किया; यह दृश्य बड़ा अद्भुत जान पड़ा।
तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वाऽन्यैरसमं रणे। युक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन्
रणभूमि में जब दूसरों से बढ़कर उसका अतिमानवीय कार्य देखा गया, तब तुम्हारे योग में निपुण योद्धाओं ने उसे आदरपूर्वक सम्मान दिया।
यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिः। तमाचार्योऽथ सम्भ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः
द्रोण जो भी अस्त्र चलाते, सात्यकि भी वही अस्त्र चलाते; तब गुरु द्रोण, भ्रमित होकर, शत्रुओं को संताप देने वाले बनकर युद्ध करने लगे।
ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः। वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्
इसके बाद, हे महाराज, धनुर्वेद में पारंगत द्रोण क्रोध से भरकर युयुधान के वध के लिए दिव्य अस्त्र का प्रयोग करने लगे।
तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः। दिव्यमस्त्रं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्
जब उस भयानक, शत्रु-विनाशक अग्नि अस्त्र को देखा गया, तब महान धनुर्धर ने दिव्य वारुण अस्त्र का संधान किया।
हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ। न विचेरुस्तदाऽऽकाशे भूतान्याकाशगान्यपि
दिव्य अस्त्रधारी योद्धाओं को देखकर वहाँ बड़ा हाहाकार मच गया; उस समय आकाश में विचरने वाले प्राणी भी वहाँ नहीं जा सके।
अस्त्रे ते वारुणाग्नेये यदा बाणैः समाहिते। न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्करः
जब वारुण और अग्नि अस्त्र बाणों के साथ भिड़े, और वे आमने-सामने आते उससे पहले ही सूर्यदेव अस्त हो गए।
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः। नकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्
तब राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल और सहदेव ने सात्यकि की रक्षा की।
धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयः। मत्स्याः साल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा
धृष्टद्युम्न आदि के साथ, विराट, केकय, मत्स्य और साल्वेय सेनाएँ भी शीघ्रता से द्रोण की ओर बढ़ीं।
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः। द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम्
दुःशासन को आगे करके, हजारों राजकुमारों ने अपने प्रतिद्वंद्वियों से घिरे द्रोण को चारों ओर से घेर लिया।
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते।। सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किञ्चन
जब सारी पृथ्वी धूल और बाणों की वर्षा से ढक गई, तब सबकुछ अस्पष्ट हो गया और कुछ भी दिखाई नहीं दे रहा था।
सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत।। `तेनान्तरेण पार्थस्तु रणे जित्वा महारिपून्
सेना धूल से ढक गई थी, सब मर्यादाएँ मिट गई थीं; इसी बीच, अर्जुन ने युद्ध में महान शत्रुओं को पराजित कर दिया।
अतिक्रान्तस्तदा युद्धं कृत्वा पर्यवतस्थिवान्
उस युद्ध को पार करके, अर्जुन ने अपना कार्य पूरा कर स्थिरता से खड़े हो गए।
ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम्। आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च चक्रतुः
इसके बाद, वे दोनों क्रोध में भरकर बाणों की वर्षा से भीमर्ष और केशव को ढँकने लगे और सिंह की तरह गर्जना की।
तयोस्तु धनुषी मुष्टौ भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः। चिच्छेद समरे तूर्णं भूय एव धनञ्जयः। अथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ
श्वेत घोड़ों वाले अर्जुन ने युद्ध में बड़ी फुर्ती से दो बाणों से उनके हाथों से धनुष काट दिए, और फिर, हे धनंजय, दूसरे तीखे बाणों से उनके दोनों सुनहरे ध्वज भी गिरा दिए।
अथान्ये धनुषी राजन्प्रगृह्य समरे तदा। पाण्डवं भृशसङ्क्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः
तब, हे राजन, उन दोनों ने युद्ध में नए धनुष उठाए और बहुत क्रोध में पाण्डु पुत्र पर बाणों की वर्षा कर दी।