मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह। ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम्
मृत्यु से पूछा गया, 'तुम इतनी कठोर तपस्या क्यों कर रही हो?' तब मृत्यु ने फिर आदरणीय पितामह से कहा।
नाऽहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाश्चाक्रोशतीस्तथा। एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो
हे प्रभु, मैं जीवों का नाश नहीं चाहती; वे सुखी और दुःख से मुक्त रहें। यही वर मैं आपसे चाहती हूँ, हे सबके स्वामी।
अधर्मभयभीताऽस्मि ततोऽहं तप आस्थिता। भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय
मैं अधर्म के डर से डरी हुई हूँ, इसलिए तपस्या कर रही हूँ। हे महाभाग, डरी हुई मुझको अटल निर्भयता दीजिए।
आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गतिः। तामब्रवीत्ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित्
दुःखी और निर्दोष नारी होकर मैं आपकी शरण माँगती हूँ; मुझे मार्ग दिखाइए। तब भूत, भविष्य और वर्तमान को जानने वाले भगवान ने उससे कहा।
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संहरन्त्या इमाः प्रजाः। मया चोक्तं मृषा भद्रे भविता न कथञ्चन
हे मृत्यु, इन प्राणियों का संहार करने में तुम्हारा कोई अधर्म नहीं है। मैंने जो पहले कहा था, हे सुभगे, वह असत्य था; वैसा कभी नहीं होगा।
तस्मात्संहर कल्याणि प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः। धर्मः सनातनश्च त्वां सर्वथा पावयिष्यति
इसलिए, हे कल्याणी, सब चारों प्रकार के प्राणियों का संहार करो। सनातन धर्म तुम्हें हर प्रकार से पवित्र करेगा।
लोकपालो यमश्चैव सहाया व्याधयश्च ते। अहं च विबुधाश्चैव पुनर्दास्याम ते वरम्
यम लोकपाल और रोग तुम्हारे सहायक होंगे। मैं और देवता भी तुम्हें फिर वर देंगे।
यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजाः ख्यातिमेष्यसि
इस प्रकार, पाप से मुक्त होकर तुम निर्मल कीर्ति प्राप्त करोगी।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं प्रसाद्य शिरसा तदा। यद्येवमेतत्कर्तव्यं धर्मतो नास्त्यतो भयम्
तब उसने सिर झुकाकर विनम्रता से कहा, 'यदि यही करना है और इसमें कोई अधर्म नहीं है, तो मुझे अब कोई भय नहीं है।'
तवाज्ञा मूर्ध्नि मे न्यस्ता यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु। लोभः क्रोधोऽभ्यसूयेर्ष्या द्रोहो मोहश्च देहिनां
आपका आदेश मैंने सिर माथे पर रखा है; अब मेरी बात सुनिए— लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, जलन, द्वेष और मोह सब देहधारियों को सताते हैं।
तथा भविष्यते मृत्यो साधु संहर भोः प्रजाः। अधर्मस्ते न भविता नापध्यास्याम्यहं शुभे
ऐसा ही होगा, हे मृत्यु; जाओ और प्राणियों का संहार करो। तुम्हें कोई अधर्म नहीं लगेगा, और न ही मैं तुम्हें दोष दूँगी, हे शुभे।
यान्यश्रुबिन्दूनि करे ममासं-- स्ते व्याधयः प्राणिनामात्मजाताः। ते मारयिष्यन्ति नरान्गतासू-- न्नाधर्मस्ते भविता मा स्म भैषीः
मेरे हाथ से जो आँसू की बूँदें गिरी थीं, वे ही जीवों के लिए रोग बन गईं। वे प्राण निकलने पर मनुष्यों को मारेंगी; तुम्हें कोई अधर्म नहीं होगा, डरो मत।
नाधर्मस्ते भविता प्राणिनां वै त्वं वै धर्मस्त्वं हि धर्मस्य चेशा। धर्म्या भूत्वा धर्मनित्या धरित्री तस्मात्प्राणान्सर्वथेमान्नियच्छ
तुम्हें कोई अधर्म नहीं लगेगा, क्योंकि तुम धर्म हो और धर्म की अधिपति भी हो। धर्ममयी और धर्म में सदा स्थित रहकर, हे धरती, इन सब प्राणों को रोक लो।
मिथ्यावृत्तं मारयिष्यत्यधर्मः
जो झूठा आचरण करता है, उसे अधर्म ही मार डालेगा।
तेनात्मानं पावयस्वात्मना त्वं पापेऽऽत्मानं मज्जयिष्यन्त्यसत्यात्। तस्मात्कामं रोषमप्यागतं त्वं सन्त्यज्यान्तः संहरस्वेति जीवान्
इसलिए, अपने आप से अपने को पवित्र करो; असत्य बोलने वाले पाप में डूबेंगे। इस कारण, चाहे इच्छा या क्रोध भी आए, उन्हें मन में त्यागकर प्राण हर लो।
सा वै भीमा मृत्युसंज्ञोपदेशा-- च्छापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम्। सा च प्राणं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ त्यज्य हरत्यसक्ता
इस प्रकार, मृत्यु नामक भयानक उपदेश ने शाप के डर से 'ऐसा ही होगा' कहा। वह इच्छा और क्रोध त्यागकर, आसक्ति रहित होकर, अंत में प्राणियों के प्राण हरती है।
मृत्युस्त्वेषां व्याधयस्तत्प्रसूता व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तुः। सर्वेषां च प्राणिनां प्रायणान्ते तस्माच्छोकं माकृथा निष्फलं त्वम्
मृत्यु और उससे उत्पन्न रोग वही व्याधियाँ हैं, जिनसे जीव दुःख पाते हैं। सब प्राणियों के अंत में, इसलिए व्यर्थ शोक मत करो।
सर्वे देवाः प्राणिभिः प्रायणान्ते गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव। एवं सर्वे प्राणिनस्तत्र गत्वा वृत्ता देवा मर्त्यवद्राजसिंह
सब देवता भी प्राणियों के अंत में चले जाते हैं और लुप्त हो जाते हैं। इसी प्रकार, हे राजसिंह, सब प्राणी वहाँ जाकर समाप्त हो जाते हैं, देवता भी मनुष्यों की तरह नष्ट हो जाते हैं।
वायुर्भीमो भीमनादो महौजा भेत्ता देहान्प्राणिनां सर्वगोऽसौ। नो वा वृत्तिं कदाचि-- त्प्राप्नोत्युग्रोऽनन्ततेजोविशिष्टः
भीम वायु के समान हैं—उनकी गर्जना भयानक है, वे अत्यंत बलशाली हैं, सब प्राणियों के शरीर को नष्ट करने वाले हैं और सब जगह व्याप्त रहते हैं। वे कभी अपने उद्देश्य में असफल नहीं होते; उनका तेज प्रबल और असीम है, वे सबमें श्रेष्ठ हैं।
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टा-- स्तस्मात्पुत्रं माशुचो राजसिंह। स्वर्गं प्राप्तो मोदते ते तनूजो नित्यं रम्यान्वीरलोकानवाप्य
सभी देवता, चाहे उन्हें मर्त्य कहा जाए, विशेष हैं—इसलिए, हे राजसिंह, अपने पुत्र के लिए शोक मत करो। वह स्वर्ग को प्राप्त कर आनंदित है, और वीरों के सुंदर लोकों में सदा के लिए निवास करता है।
त्यक्त्वा दुःखं सङ्गतः पुण्यकृद्भि-- रेषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानाम्। प्राप्ते काले संहरन्ती यथाव-- त्स्वयं कृता प्राणहरा प्रजानाम्
उसने दुःख त्यागकर पुण्यात्माओं की संगति पाई है। यह मृत्यु सब प्राणियों के लिए देवताओं द्वारा निश्चित की गई है। समय आने पर, यह मृत्यु सबके प्राण वैसे ही ले जाती है जैसे उसे करना चाहिए, क्योंकि वही सबका प्राण हरने वाली है।
पुत्रान्नष्टाच्छोकमाशु त्यजस्व
अपने खोए हुए पुत्र का शोक शीघ्र छोड़ दो।
एतच्छ्रुत्वार्थवद्वाक्यं नारदेन प्रकाशितम्। उवाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तथा
नारद द्वारा कहे गए अर्थपूर्ण वचन सुनकर राजा अकम्पन ने अपने मित्र नारद से इस प्रकार कहा।
व्यपेतशोकः प्रीतोऽस्मि भगवन्नृषिसत्तम। श्रुत्वेतिहासं त्वत्तस्तु कृतार्थोऽस्म्यभिवादये
हे भगवन, हे श्रेष्ठ ऋषि, अब मेरा शोक दूर हो गया है और मैं प्रसन्न हूँ। आपसे यह कथा सुनकर मैं कृतार्थ हुआ और आपको प्रणाम करता हूँ।
तथोक्तो नारदस्तेन राज्ञा देवर्षिसत्तमः। जगाम नन्दनं शीघ्रमशोकवनमात्मनः
राजा के इस प्रकार कहने पर, देवर्षियों में श्रेष्ठ नारद शीघ्र ही अपने आनंददायक नंदन वन, जो शोक रहित है, वहाँ चले गए।
पुण्यं यशस्यं स्वर्ग्यं च धन्यमायुष्यमेव च। अस्येतिहासस्य सदा श्रवणं श्रावणं तथा
इस कथा को सदा सुनना और सुनाना पुण्य, यश, स्वर्ग, सौभाग्य और दीर्घायु देता है।
एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्ठिर। क्षत्रधर्मं च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम्। सम्प्राप्तोऽसौ महावीर्यः स्वर्गलोकं महारथः
इन अर्थपूर्ण वचनों को सुनकर, राजा युधिष्ठिर ने क्षत्रियों का धर्म और वीरों की परम गति समझी, और वह महान रथी स्वर्गलोक को प्राप्त हुआ।
अभिमन्युः परान्हत्वा प्रमुखे सर्वधन्विनाम्। युध्यमानो महेष्वासो हतः सोऽभिमुखो रणे
अभिमन्यु ने सब धनुर्धरों के बीच अपने शत्रुओं को मारकर, वीरता से युद्ध करते हुए, रणभूमि में सामने से ही वीरगति पाई।
असिना गदया शक्त्या धनुषा च महारथः। विरजाः सोमसूनुः स पुनस्तत्र प्रलीयते
तलवार, गदा, शक्ति और धनुष से सुसज्जित वह महान रथी, सोम के पवित्र पुत्र, अंत में वहीं रणभूमि में मारे गए।
तस्मात्परां धृतिं कृत्वा भ्रातृभिः सह पाण्डव। अप्रमत्तः सुसन्नद्धः शीघ्रं योद्धुमुपाक्रम
इसलिए, हे पाण्डव, अपने भाइयों के साथ धैर्य धारण करो, सावधान और अच्छी तरह से सुसज्जित होकर शीघ्र युद्ध के लिए निकलो।