तेनार्दिता महाराज रथिनः सादिनस्तथा। निपेतुरुर्व्यां सहसा वातभग्ना इव द्रुमाः
उसके प्रहार से रथी और घुड़सवार, हे राजन्, अचानक धरती पर वैसे ही गिर पड़े जैसे आँधी से टूटे पेड़ गिरते हैं।
हयौघांश्च रथौघांश्च गजौघांश्च महारथः। अपातयद्रणे राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः
उस महाबली रथी ने युद्ध में घोड़ों, रथों और हाथियों के झुंड सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में गिरा दिए, हे राजन्।
दृष्ट्वा तमेकं समरे विचरन्तमभीतवत्। सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः
उसे अकेले निर्भयता से युद्ध करते देख, सभी राजा एक साथ चारों ओर से उसे घेरने लगे।
नाकुलिस्तु शतानीको वृषसेनं समभ्ययात्। विव्याध चैनं दशभिर्नाराचैर्मर्मभेदिभिः
नकुल, जो सौ सेना का नायक था, वृषसेन के सामने आया और दस तीखे बाणों से उसके मर्मस्थलों को बेध डाला।
तस्य कर्णात्मजश्चापं छित्त्वा केतुमपातयत्। तं भ्रातरं परीप्सन्तो द्रौपदेयाः समभ्ययुः
कर्णपुत्र ने नकुल का धनुष काट दिया और उसका ध्वज गिरा दिया; तब अपने भाई की सहायता करने के लिए द्रौपदीपुत्र आगे बढ़े।
कर्णात्मजं शरव्रातैरदृश्यं चक्रुरञ्जसा। तान्नदन्तोऽभ्यधावन्त द्रोणपुत्रमुखा रथाः
उन्होंने बाणों की वर्षा से कर्णपुत्र को अदृश्य कर दिया; तब द्रोणपुत्र के नेतृत्व में रथी गरजते हुए उनकी ओर दौड़े।
छादयन्तो महाराज द्रौपदेयान्महारथान्। शरैर्नानाविधैस्तूर्णं पर्वताञ्जलदा इव
उन्होंने द्रौपदीपुत्रों, उन महाबली रथियों को तरह-तरह के बाणों से तेज़ी से ढँक लिया, जैसे बादल पर्वतों को ढँक लेते हैं, हे राजन्।
तान्पाण्डवाः प्रत्यगृह्णंस्त्वरिताः पुत्रगृद्धिनः। पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश्चोद्यतायुधाः
पाण्डव, अपने पुत्रों के लिए व्याकुल होकर, शीघ्रता से उनका सामना करने लगे; पांचाल, केकय, मत्स्य और श्रृंजय भी शस्त्र उठाए तैयार थे।
तद्युद्धमभवद्धोरं सुमहद्रोमहर्षणम्। त्वदीयैः पाण्डुपुत्राणां देवानामिव दानवैः
वह युद्ध अत्यंत भयानक, विशाल और रोमांचकारी हो गया, तुम्हारे लोगों और पाण्डुपुत्रों के बीच, जैसे देवताओं और दानवों का संग्राम।
एवं युयुधिरे वीराः संरब्धाः कुरुपाण्डवाः। परस्परमुदीक्षन्तः परस्परकृतागसः
इस प्रकार क्रोधित होकर, कुरु और पाण्डव वीर एक-दूसरे को देखते हुए, आपस में वैर लिए युद्ध करने लगे।
तेषां ददृशिरे कोपाद्वपूम्ष्यमिततेजसाम्। युयुत्सूनामिवाकाशे पतत्त्रिवरभोगिनाम्
उन असीम तेजस्वी योद्धाओं के क्रोध से भरे शरीर ऐसे दिखाई दे रहे थे, जैसे आकाश में युद्ध के लिए तत्पर श्रेष्ठ पंखों वाले नाग।
भीमकर्णकृपद्रोणद्रौणिपार्षतसात्यकैः। बभासे स रणोद्देशः कालसूर्यैरिवोदितैः
भीम, कर्ण, कृप, द्रोण, द्रौणि, पार्षत और सात्यकि के साथ वह युद्धभूमि ऐसी चमक रही थी, जैसे काल और सूर्य एक साथ उदित हो गए हों।
प्रजानां संक्षये घोरे यथा सूर्योदयो भवेत्। शूराणामुदयस्तद्वदासीत्पुरुषसत्तम
जैसे भयानक विनाश के बाद सूर्य का उदय होता है, वैसे ही, हे पुरुषश्रेष्ठ, वीरों का उदय हुआ।
तदासीत्तुमुलं युद्धं निघ्नतामितरेतरम्। महाबलानां बलिभिर्दानवानां यथा सुरैः
उस समय बलवान योद्धाओं के बीच घमासान युद्ध छिड़ गया, जैसे देवताओं और दानवों के बीच होता है।
ततो युधिष्ठिरानीकमुद्धूतार्णवनिःस्वनम्। त्वदीयमवधीत्सैन्यं संप्रद्रुतमहारथम्
इसके बाद युधिष्ठिर की सेना समुद्र की गरज जैसी आवाज़ के साथ तुम्हारी सेना पर टूट पड़ी और महाबली रथियों को भागने पर मजबूर कर दिया।
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा शत्रुभिर्भृशमर्दितम्। अलं द्रुतेन वः शूरा इति द्रोणोऽभ्यभाषत
जब वह सेना शत्रुओं द्वारा बुरी तरह तोड़ दी गई और कुचल दी गई, तब द्रोण ने कहा— 'हे वीरों, अब और भागना ठीक नहीं!'
भारद्वाजममर्षश्च विक्रमश्च समाविशत्। समुद्धृत्य निषङ्गाच्च धनुर्ज्यामवमृज्य च। महाशरधनुष्पाणिर्यन्तारमिदमब्रवीत्
भारद्वाजपुत्र द्रोण का मन क्रोध और पराक्रम से भर गया। उसने तरकश से धनुष निकाला, उसकी डोरी कसकर पकड़ी और अपने बड़े धनुष-बाण लेकर सारथी से बोला—
सारथे याहि यत्रैष पाण्डरेण विराजता। ध्रियमाणेन च्छेण राजा तिष्ठति धर्मराट्
'सारथी, वहाँ चलो जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर उज्ज्वल सफेद छत्र और राजचिह्न के साथ खड़े हैं।'
तदेतद्दीर्यते सैन्यं धार्तराष्ट्रमनेकधा। एतत्संस्तम्भयिष्यामि प्रतिवार्य युधिष्ठिरम्
'यह धृतराष्ट्र की सेना कई जगह से टूट रही है; मैं युद्ध में युधिष्ठिर का सामना करके इसे संभालूंगा।'
न हि मामभिवर्षन्तं संयुगे तात पाण्डवाः। मात्स्यपाञ्चालराजानः सर्वे च सहसोमकाः
'हे पुत्र, युद्ध में जब मैं अस्त्रों की वर्षा करता हूँ, तब पाण्डव, मत्स्य, पांचाल और सभी सोमक मिलकर भी मेरा सामना नहीं कर सकते।'
अर्जुनो मत्प्रसादाद्धि महास्त्राणि समाप्तवान्। न मामुत्सहते तात न भीमो न च सात्यकिः
'अर्जुन ने मेरी कृपा से महान अस्त्रों की विद्या पाई है, परंतु हे पुत्र, न अर्जुन, न भीम, न सात्यकि— कोई भी मेरा सामना नहीं कर सकता।'
मत्प्रसादाद्धि बीभत्सुः परमेष्वासतां गतः। ममैवास्त्रं विजानाति धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः
'मेरी कृपा से अर्जुन उत्तम धनुर्धारी बना है; केवल वही और प्रषतपुत्र धृष्टद्युम्न ही मेरे अस्त्र को जानते हैं।'
नायं संरक्षितुं कालः प्राणांस्तात जयैषिणा। याहि सर्गं पुरस्कृत्य यशसे च जयाय च
'हे पुत्र, जो विजय चाहते हैं, उनके लिए यह प्राण बचाने का समय नहीं है; यश और जीत के लिए आगे बढ़ो।'
एवं सञ्चोदितो यन्ता द्रोणमभ्यवहत्ततः
ऐसा कहे जाने पर सारथी ने द्रोण को आगे बढ़ाया।
तदाऽश्वहृदयेनाश्वानभिमन्त्र्याशु हर्षयन्। रथेन सवरूथेन भास्वरेण विराजता
फिर सारथी ने कुशलता और उत्साह से घोड़ों को प्रसन्न किया और चमकते ध्वज वाले रथ को तेज़ी से चलाया।
तं करूशाश्च मात्स्याश्च चेदयश्च ससात्वताः। पाण्डवाश्च सपाञ्चालाः सहिताः पर्यवारयन्
उस समय करूष, मत्स्य, चेदी, सात्वत, पाण्डव और पांचाल— सभी मिलकर द्रोण को घेरने लगे।
ततः शोणहयः क्रुद्धश्चतुर्दन्त इव द्विपः। प्रविश्य पाण्डवानीकं युधिष्ठिरमुपाद्रवत्
तब लाल घोड़ों वाला, क्रोधित होकर, चार दांतों वाले हाथी की तरह पाण्डवों की सेना में घुसा और युधिष्ठिर की ओर बढ़ा।
तमाविध्यच्छितैर्बाणैः कङ्कपत्रैर्युधिष्ठिरः। तस्य द्रोणो धनुश्छित्वा तं द्रुतं समुपाद्रवत्
युधिष्ठिर ने उसे गिद्ध-पंख वाले तीखे बाणों से घायल किया; द्रोण ने उसका धनुष काट दिया और तेजी से उसकी ओर बढ़ गया।
चक्ररक्षः कुमारस्तु पाञ्चालानां यशस्करः। दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां पतिम्
पांचालों में प्रसिद्ध वह कुमार युधिष्ठिर को द्रोण के आक्रमण से ऐसे बचाने लगा, जैसे तट नदी के प्रवाह को रोकता है।
द्रोणं निवारितं दृष्ट्वा कुमारेण द्विजर्षभम्। सिंहनादरवो ह्यासीत्साधुसाध्विति भाषितम्
जब कुमार ने ब्राह्मणश्रेष्ठ द्रोण को रोक लिया, तब वहाँ सिंह की गर्जना जैसी जयकार और 'बहुत अच्छा, बहुत अच्छा' की आवाज़ें गूंज उठीं।