ततस्तस्मिन्क्षणे राजंश्चोदितो वानरध्वजः । सध्वजं सरथं साश्वं भीष्ममन्तर्दधे शरैः
उस समय, हे राजन्, वानरध्वज अर्जुन ने प्रेरित होकर अपने बाणों से भीष्म को, उनके ध्वज, रथ और घोड़ों सहित, पूरी तरह ढाँक लिया।
स चापि कुरुमुख्यानामृषभः पाण्डवेरितान्। सरव्रतैः शरव्रातान्बहुधा विदुधाव तान्
और कुरुओं में श्रेष्ठ, पाण्डवों के शत्रु भीष्म ने, उन पर बरसाए गए बाणों की वर्षा को अनेक प्रकार से तितर-बितर कर दिया।
ततः पाञ्चालराजश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । पाण्डवो भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
इसके बाद पांचालों के राजा, पराक्रमी धृष्टकेतु, पाण्डव भीमसेन और पृशाति पुत्र धृष्टद्युम्न भी आगे बढ़े।
यमौ च चेकितानश्च केकयाः पञ्च चैव ह । सात्यकिश्च महाबाहुः सौभद्रोऽथ घटोत्कचः
यमौ (नकुल-सहदेव), चेकितान, केकयों के पाँचों भाई, महाबली सात्यकि, सुभद्रा का पुत्र अभिमन्यु और घटोत्कच भी वहाँ थे।
द्रौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । विराटश्च महाराज पाण्डवेया महाबलाः
द्रौपदी के पुत्र, शिखण्डी, पराक्रमी कुन्तीभोज और महाराज विराट—ये सभी महाबली पाण्डव वहाँ उपस्थित थे।
एते चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः । समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शोकसागरे
भीष्म के बाणों से पीड़ित ये और बहुत से योद्धा, जो शोक के सागर में डूब चुके थे, अर्जुन द्वारा वहाँ से निकाल लिए गए।
ततः शिखण्डी वेगेन प्रगृह्य परमायुधम्। भीष्ममेवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना
तब शिखण्डी ने तीव्र गति से अपना श्रेष्ठ अस्त्र उठाया और किरीटी अर्जुन की रक्षा में भीष्म पर सीधा आक्रमण किया।
ततोऽस्यानुचरान्हत्वा सर्वान्रणविभागवित् । भीष्ममेवाभिदुद्राव बीभत्सुरपराजितः
फिर, युद्ध की युक्तियाँ जानने वाले अपराजित भीमसेन ने भी भीष्म के सभी अनुचरों को मारकर स्वयं भीष्म पर धावा बोला।
सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । विराटो द्रुपदश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
सात्यकि, चेकितान, पृशाति पुत्र धृष्टद्युम्न, विराट, द्रुपद और माद्री के दोनों पाण्डव पुत्र भी भीष्म की ओर दौड़े।
दुद्रुवुर्भीष्ममेवाजौ रक्षिता दृढधन्वना । अभिमन्युश्च समरे द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः
ये सभी, दृढ़ धनुषधारी की रक्षा में, युद्ध में भीष्म पर टूट पड़े; अभिमन्यु और द्रौपदी के पाँचों पुत्र भी युद्ध में शामिल हुए।
ददृशुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधम् । ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः
उन्होंने युद्धभूमि में भीष्म को विशाल अस्त्र उठाए देखा; वे सभी दृढ़ धनुषधारी थे और युद्ध में कभी पीछे नहीं हटते थे।
बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणैः क्षतमार्गणैः । विधूय तान्बाणगणान्ये मुक्ताः पार्थिवोत्तमैः
उन्होंने अनेक प्रकार से बाणों द्वारा भीष्म का सम्मान किया, अपने तीखे बाणों से उन्हें घायल किया; लेकिन भीष्म ने राजाओं द्वारा छोड़े गए उन बाणों की वर्षा को झटक दिया।
पाण्डवानामदीनात्मा व्यगाहत वरूथिनीम् । चक्रे शरविघातं च क्रीडन्निव पितामहः
भीष्म बिना किसी भय के पाण्डवों की सेना में घुस गए और खेल-खेल में ही उन्होंने अपने बाणों से उन्हें घायल किया।
नाभिसंधत्त पाञ्चाल्ये स्मयमानो मुहुर्मुहुः । स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मो बाणाञ्शिखण्डिने
भीष्म बार-बार मुस्कराते हुए शिखण्डी पर बाण नहीं चला रहे थे, क्योंकि वे उसका स्त्रीरूप याद कर रहे थे।
जघान द्रुपदानीके रथान्सप्त महारथः । ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समभूत्तदा
उस महान रथी ने द्रुपद की सेना के सात रथों को मार गिराया; तभी वहाँ एक क्षण में ही घमासान शोर मच गया।
मत्स्यपाञ्चालचेदीनां तमेकमभिधावताम् । ते नराश्वरथव्रातैर्मार्गणैश्च परंतप
मत्स्य, पांचाल और चेदी देशों के योद्धा, अपने सैनिकों, घोड़ों और रथों के साथ, बाणों की वर्षा करते हुए अकेले भीष्म पर टूट पड़े।
तमेकं छादयामासुर्मेघा इव दिवाकरम् । भीष्मं भागीरथीपुत्रं प्रतपन्तं रणे रिपून्
उन्होंने युद्ध में शत्रुओं को जलाने वाले भागीरथीपुत्र भीष्म को वैसे ही बाणों से ढँक लिया, जैसे बादल सूर्य को ढँक लेते हैं।
ततस्तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरोपमे । किरीटी भीष्ममानर्च्छ पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्
फिर, देवताओं और असुरों के समान उस युद्ध में, अर्जुन ने शिखण्डी को आगे कर भीष्म का सम्मान किया।
एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः
इस प्रकार, सभी पाण्डवों ने शिखण्डी को आगे कर के, भीष्म को चारों ओर से घेर लिया और युद्ध में उन पर प्रहार किया।
शतघ्नीभिः सुघोराभिः परिघैश्च परश्वथैः । मुद्गरैर्मुसलैः प्रासैः क्षेपणीयैश्च सर्वशः
उन्होंने भयानक शतघ्नी, लोहे की गदा, फरसा, मुगदर, मूसल, भाले और हर प्रकार के फेंकने वाले शस्त्रों से हमला किया।
शरैः कनकपुङ्खैश्च शक्तितोमरकम्पनैः । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च सर्वशः
सोने की नोक वाले बाणों, शक्ति, तोमर, भाले, लोहे के तीरों, वत्सदंत बाणों और भुशुण्डियों से भी वे प्रहार करने लगे।
अताडयन्रणे भीष्मं सहिताः सर्वसृञ्जयाः । स विशीर्णतनुत्रामाः पीडितो बहुभिस्तदा
एक साथ सभी सृञ्जय भीष्म पर टूट पड़े; उनके शरीर में कई जगह बाण और शस्त्रों के घाव हो गए।
न विव्यथे तदा भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु । संदीप्तशरचापाग्निरस्त्रप्रसृतमारुतः
फिर भी, भीष्म अपने मर्मस्थलों के घायल होने पर भी विचलित नहीं हुए; उनके धनुष और बाण अग्नि की तरह जल रहे थे और उनके अस्त्रों की गति प्रचंड थी।
नेमिनिर्ह्रादसंतापो महास्त्रोदयपावकः । चित्रचापमहाज्वालो वीरक्षयमहेन्धनः
वे गरजते हुए, प्रज्वलित अग्नि के समान प्रतीत हो रहे थे, जिनका धनुष बड़ी ज्वाला की तरह था और वीरों का विनाश उस अग्नि का ईंधन बन गया था।
युगान्तागनिसमप्रख्यः परेषां समपद्यत । निवृत्य रथसङ्घानामन्तरेण विनिःसृतः
वे शत्रुओं के लिए युगांत की अग्नि के समान भयानक हो गए; रथों की पंक्तियों के बीच से निकलकर वे आगे बढ़े।
दृश्यते स्म नेरन्द्राणां पुनर्मध्यगतश्चरन् । ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुमतीत्य च
राजाओं के बीच वे फिर से घूमते हुए दिखाई दिए; इसके बाद वे पांचालों के राजा और धृष्टकेतु के पास पहुँचे।
पाण्डवानीकिनीमध्यमाससाद विशांपते। ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनञ्जयम्
उन्होंने पाण्डवों की सेना के बीच में प्रवेश किया, हे राजन; वहाँ सात्यकि, भीम और पाण्डव अर्जुन भी थे।
द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । भीमघोषैर्महावेगैर्मर्मावरणभेदिभिः
द्रुपद, विराट और पृशतपुत्र धृष्टद्युम्न—ये सभी अपने प्रचंड, गर्जन करते, तेज बाणों से, जो कवच भेदने वाले थे, उपस्थित थे।
षडेतान्निशितैर्भीष्मः प्रविव्याधोत्तकैः शरैः । तस्य ते निशितान्बाणात्सन्निवार्य महारथाः
भीष्म ने इन छहों महायोद्धाओं को अपने रथ से तीखे बाणों से घायल किया; लेकिन उन महायोद्धाओं ने उनके बाणों को रोक लिया।
दशभिर्दशभिर्भीष्ममर्दयामासुरोजसा । शिखण्डी तु महाबाणान्यान्मुमोच महारथः
फिर उन सभी ने दस-दस बाणों से बलपूर्वक भीष्म पर प्रहार किया; और महायोद्धा शिखण्डी ने भी प्रचंड बाण छोड़े।