तदापतद्वै सहसा शल्यस्य सुमहद्बलम् । महौघवेगं समरे वारयामास पाण्डवः
तब शल्य की विशाल सेना अचानक आक्रमण करने लगी, लेकिन पाण्डव ने उस बाढ़ जैसे वेग को युद्ध में रोक दिया।
मद्रराजं च समरे धर्मराजो महारथः। दशभिः सायकैस्तूर्णमाजघान स्तनान्तरे । नकुलः सहदेवश्च तं सप्तभिरजिह्नगैः
युद्ध में धर्मराज, जो महाबली रथी थे, उन्होंने मद्रराज को दस तीरों से छाती में घायल किया; नकुल और सहदेव ने भी उसे सात सीधे तीरों से मारा।
मद्रराजोऽपि तान्सर्वानाजघान त्रिभिस्त्रिभिः । युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः
मद्रराज ने भी उन सबको तीन-तीन तीरों से घायल किया और फिर युधिष्ठिर को साठ तीखे तीरों से बेध डाला।
माद्रीपुत्रौ च संभ्रान्तौ द्वाभ्यां द्वाभ्यामताडयत्। ततो भीमो महाबहुर्दृष्ट्वा राजनमाहवे
माद्री के दोनों पुत्रों को भी उसने दो-दो तीरों से घायल किया; तब महाबली भीम ने युद्ध में राजा को देखकर—
मद्रराजवशं प्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा। अभ्यपद्यत संग्रामे युधिष्ठिरममित्रजित्
—मद्रराज को ऐसा देखा जैसे वह मृत्यु के मुख में पहुँच गया हो, तब अमित्रजित युधिष्ठिर ने युद्ध में उस पर धावा बोल दिया।
आपतन्नेव भीमस्तु मद्रराजमताडयत्।' सर्वपारशवैस्तीक्ष्णैर्नाराचैर्मर्मभेदिभिः
भीम ने आगे बढ़ते हुए अपने सभी तीखे, लोहे की नोक वाले तीरों से मद्रराज के शरीर के नाजुक अंगों को बेध डाला।
ततो भीष्मश्च द्रोणश्च सैन्येन महता वृतौ। राजानमभ्यपद्येतामञ्जसा शरवर्षिणौ
फिर भीष्म और द्रोण, विशाल सेना से घिरे हुए, राजा के पास तेजी से पहुँचे, दोनों ओर से तीरों की वर्षा करते हुए।
ततो युद्धं महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम्। अपरां दिशमास्थाय द्योतमाने दिवाकरे
इसके बाद, जब सूर्य दूसरी दिशा में चमक रहा था, वहाँ अत्यंत भयानक और भीषण युद्ध शुरू हो गया।
ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः। आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः
इसके बाद, तुम्हारे पिता क्रोध में भरकर, युद्ध में चारों ओर से पाण्डवों और उनकी सेना पर तेज और उत्तम तीरों से प्रहार करने लगे।
भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः । नकुलं च त्रिभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः
उन्होंने भीम को बारह तीरों से, सात्यकि को नौ तीरों से, नकुल को तीन तीरों से और सहदेव को सात तीरों से घायल किया।
युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा ननाद सुमहाबलः
युधिष्ठिर को उन्होंने बारह तीरों से भुजाओं और छाती पर मारा; फिर धृष्टद्युम्न को घायल कर, वह महाबली जोर से गरजे।
तं द्वादशाख्यैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः । धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च सप्तभिः । युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम्
नकुल ने उन्हें बारह तीरों से, माधव ने तीन तीरों से, धृष्टद्युम्न ने सत्तर तीरों से, भीमसेन ने सात तीरों से और युधिष्ठिर ने बारह तीरों से पितामह पर प्रहार किया।
द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत । एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः
द्रोण ने सात्यकि को मारकर, फिर भीमसेन को भी, दोनों को पाँच-पाँच तेज और कठोर तीरों से घायल किया।
तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । तोत्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुङ्गवम्
दोनों ने मिलकर, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ द्रोण को, तीन-तीन सीधे तीरों से वैसे ही मारा जैसे कोई महागजर को अंकुश से चोट पहुँचाता है।
सौवीरा कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः। संग्रमे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः
सौवीर, कितव, प्राच्य, प्रतीच्य, मालव, अभीषाह, शूरसेन, शिबि और वसात—ये सब भीष्म के तीखे तीरों से घायल होकर युद्ध में उनका सामना न कर सके।
तथैवान्ये महीपाला नानादेशसमागताः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः । तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम्
इसी तरह, अन्य अनेक देशों से आए राजा भी भिन्न-भिन्न अस्त्र-शस्त्र लेकर पाण्डवों से भिड़े; और हे राजन, पाण्डवों ने भी पितामह को चारों ओर से घेर लिया।
स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः । गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान्
अजेय भीष्म, जब चारों ओर से रथों की भीड़ से घिर गए, तो वे घने जंगल में लगी आग की तरह शत्रुओं को जलाने लगे।
रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगजेन्धनः । शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान्
उनका रथ जैसे अग्निकुंड था, धनुष ज्वाला की तरह, तलवारें और भाले ईंधन की तरह, और तीर चिंगारी की तरह थे—ऐसे भीष्म की अग्नि ने श्रेष्ठ क्षत्रियों को जला डाला।
यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरसि सानिलः ।' तथा भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन्
जैसे प्रचंड अग्नि, वायु से प्रोत्साहित होकर, झाड़ियों में फैलती है, वैसे ही हे महाराज, भीष्म ने दिव्य अस्त्र चलाया।
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः । कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम्
सोने की पूंछ, गिद्ध के पंख और उत्तम बाणों से, कर्णी, नालिका और नाराच बाणों से, उन्होंने उस सेना को ढँक लिया।
अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः । मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान्
उन्होंने अपने तीखे तीरों से ध्वज और रथियों को गिरा दिया, जिससे रथों की पंक्तियाँ बिना सिर वाले ताड़ के वन जैसी दिखने लगीं।
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे। अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः
हे राजन, महाबाहु और सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ भीष्म ने युद्ध में रथों, हाथियों और घोड़ों को बिना सवार के कर दिया।
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत
उनकी धनुष की डोरी की गर्जना, जैसे बिजली की गड़गड़ाहट थी, उसे सुनकर सभी प्राणी काँप उठे, हे भारत।
अमोघा ह्यपत्नबाणाः पितुस्ते भरतर्षभ। नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः
हे भरतश्रेष्ठ, तुम्हारे पिता के धनुष से छोड़े गए भीष्म के तीर कभी व्यर्थ नहीं जाते थे; वे कभी भी कमजोर लक्ष्य में नहीं अटकते थे।
हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे
हे राजन्, हमने देखा कि जिन रथों में वीर योद्धा मारे जा चुके थे, वे तेज़ घोड़ों से जुते हुए रणभूमि में खींचे जा रहे थे।
चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । महारथाः समाख्याताः कलपुत्रास्तनुत्यजः । अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः
चेदि, काशी और करूष देश के चौदह हज़ार महाबली रथी, जो राजपुत्र कहलाते थे, सभी के ध्वज सोने से सजे थे, वे युद्धभूमि से पीछे नहीं हटे।
संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम्। निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः
युद्ध में भीष्म का सामना करते हुए, जैसे मृत्यु के खुले मुख के सामने खड़े हों, वे अपने घोड़ों, रथों और हाथियों सहित परलोक को चले गए।
भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च भारत। अपश्याम महाराज शतशोऽथ सहस्रशः
हे राजन्, हमने सैकड़ों और हज़ारों रथ देखे जिनके धुरे और अन्य उपकरण टूट चुके थे, और जिनके पहिए चकनाचूर हो गए थे।
सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः । शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टसैश्च विशांपते
वहाँ टूटे हुए रथ, उनके रथी, गिरे हुए योद्धा, बिखरे हुए तीर और चकनाचूर तलवारें पड़ी थीं, हे पुरुषों के स्वामी।
गदाभिर्भिण्डिपालैश्च निशितैश्च शिलीमुखैः । अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष
गदा, भिंडिपाल, तीखे तीरों के फलक, जुए, उपसंग और टूटे पहियों से रणभूमि भरी हुई थी, हे मारिष।