राक्षसापशदं हन्तुं स्वयमेव पितामह । त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि
हे महाबाहु, मैं स्वयं उस राक्षसपुत्र को आपके सहारे मारना चाहता हूँ। हे अपराजेय, कृपया मुझे यह करने की अनुमति दें।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्
राजा के ये वचन सुनकर, हे भरतश्रेष्ठ, शांतनु पुत्र भीष्म ने दुर्योधन से यह कहा।
शृणु राजन्मम वचो यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप
हे राजन, मेरी बात ध्यान से सुनो, जो मैं तुम्हें कहने जा रहा हूँ। हे महाराज, तुम्हें कैसे आचरण करना चाहिए, वह बताता हूँ।
आत्मा रक्ष्यस्त्वया तात सर्वावस्थास्वरिन्दम। धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदाऽनघ
हे पुत्र, हर परिस्थिति में तुम्हें स्वयं की रक्षा करनी चाहिए। हे शत्रुओं को हराने वाले, धर्मराज के साथ तुम्हें सदा धर्मपूर्वक युद्ध करना चाहिए।
अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः । अन्यैर्वा पृथिवीपालै राजा राजानमृच्छति
चाहे अर्जुन, नकुल-सहदेव, भीमसेन या अन्य किसी राजा से, राजा का सामना युद्ध में दूसरे राजा से होता ही है।
न तु कार्यस्त्वया राजन्हैडिम्बेन दुरात्मा। अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः। शल्यश्च वृषसेनश्च विकर्णश्च महारथः
लेकिन हे राजन, तुम्हें हिडिम्ब के दुष्ट स्वभाव वाले पुत्र से युद्ध नहीं करना चाहिए। मैं, द्रोण, कृप, अश्वत्थामा, सात्यकि कुल के कृतवर्मा, शल्य, वृषसेन और महाबली विकर्ण—
शेषाश्च भ्रातरस्त्वन्ये दुःशासनपुरोगमाः। त्वदर्थे प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम्
और तुम्हारे अन्य भाई, दुःशासन के नेतृत्व में, तुम्हारे लिए उस बलवान राक्षस से युद्ध करेंगे।
रौद्रे तस्मिन्राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् । अयमागच्छतु रणं तस्य युद्धाय दुर्मतेः
यदि तुम्हारे मन में उस भयानक राक्षसराज से युद्ध की तीव्र इच्छा है, तो वह इस दुष्ट से युद्ध करने के लिए रणभूमि में आ जाए।
भगदत्तो महीपालः पुरन्दरसमो युधि । एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत्
भगदत्त, जो युद्ध में इन्द्र के समान है—यह कहकर भीष्म ने राजा भगदत्त से कहा।
समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः। गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम्
राजाओं के सामने, वाक्य-कुशल भीष्म ने कहा—हे महाराज, शीघ्र जाओ और युद्ध के लिए उतावले हिडिम्बपुत्र से भिड़ो।
वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् । राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा
सभी धनुर्धरों के सामने, पूरी ताकत से उस क्रूरकर्मी राक्षस को युद्ध में रोकों, जैसे इन्द्र ने पहले तारकासुर को रोका था।
तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप । समागमश्च बहुभिः पुराऽभूदमरैः सह
तुम्हारे दिव्य अस्त्र, पराक्रम और देवताओं के साथ तुम्हारे पुराने युद्ध सबको ज्ञात हैं, हे शत्रुओं को जलाने वाले।
त्वं तस्य नृपशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे । स्वबलेनावृतो गच्छ जहि राक्षसपुङ्गवम्
हे राजाओं में श्रेष्ठ, उसी से युद्ध करने के लिए तुम सबसे उपयुक्त हो। अपनी सेना के साथ जाओ और उस राक्षसों में श्रेष्ठ को मार डालो।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः। प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखको द्रुतम्
सेनापति भीष्म के ये वचन सुनकर, वह सिंहनाद करता हुआ शत्रुओं की ओर तेज़ी से बढ़ा।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम् । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः
उसे गरजते हुए बादल की तरह दौड़ते देख, पाण्डवों के महाबली रथी क्रोध से उसकी ओर मुड़ गए।
भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च भारत
भीमसेन, अभिमन्यु, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदी के पुत्र, सत्यधृति और क्षत्रदेव—हे भरत—
चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा । सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत्
चेदिप, वसुदान और दशार्णों के राजा, साथ ही सुप्रतीक—इन सब पर भगदत्त ने आक्रमण किया।
ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम्। पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम्
इसके बाद पाण्डवों और भगदत्त के बीच भयानक और डरावनी लड़ाई छिड़ गई, जिससे यमराज का क्षेत्र और बढ़ गया।
प्रयुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः । ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च
रथियों ने बड़ी तेजी और कौशल से बाण छोड़े, जो हाथियों और रथों पर गिरने लगे।
प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः । परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत्
विशाल हाथी, अपने महावतों द्वारा काबू किए हुए, एक-दूसरे से टकराते हुए निर्भय होकर भिड़ गए।
मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर्महाहवे । बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम्
मद में चूर और क्रोध से भरे हुए हाथी, अपने दांतों और भारी गदा जैसे दांतों से एक-दूसरे को युद्धभूमि में मारने लगे।
हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः । चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निजघ्रुरितरेतरम्
चामर से सजे घोड़े, जिन पर भाले लिए हुए योद्धा सवार थे, अपने सवारों के इशारे पर एक-दूसरे पर तेजी से टूट पड़े।
पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः। न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः
पैदल सैनिक, पैदल सेना की भीड़ से छोड़े गए शूल और तोमर से घायल होकर, सैकड़ों-हजारों की संख्या में भूमि पर गिरने लगे।
रथिनश्च रथाकंश्चित्रान्कर्णिनालीकतोमरैः । निहत्य समरे वीरान्सिंहनादान्विनेदिरे
रथी वीरों ने युद्ध में विविध प्रकार के बाण, नालिका और तोमर से शत्रुओं को मारकर सिंह की तरह गर्जना की।
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे रोमहर्षणे । भगतत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत्
ऐसे रोमांचकारी युद्ध के बीच, धनुर्धर भगदत्त ने भीमसेन की ओर धावा बोल दिया।
कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम्। पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वशः
वह हाथी, जो सात जगह से मद बहा रहा था, मानो किसी पहाड़ से चारों ओर जलधारा बह रही हो, भगदत्त उस पर सवार था।
किरञ्छरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः । ऐरावतस्थो मघवान्वारिधारा इवानघ
सुप्रतीक के सिर पर बैठे भगदत्त ने हजारों बाणों की वर्षा की, जैसे ऐरावत पर सवार इन्द्र मेघों की धार बरसाता है।
स भीमं शरधाराभिस्ताजयामास पार्थिवः । पर्वतं वारिधाराभिस्तपान्ते जलदो यथा
उस राजा ने बाणों की धार से भीम को इस तरह घेर लिया, जैसे वर्षा ऋतु के अंत में बादल पर्वत पर जलधारा बरसाते हैं।
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान्परःशतान्। निजघान महेष्वासः संरब्धः शरवृष्टिभिः
लेकिन क्रोधित भीमसेन, महान धनुर्धर, ने बाणों की वर्षा से सैकड़ों पैदल सैनिकों को मार गिराया।
तान्दृष्ट्वा निहतान्क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान् । चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति
उन्हें मरा हुआ देखकर, पराक्रमी भगदत्त क्रोध से भर गया और अपने विशाल हाथी को भीमसेन के रथ की ओर बढ़ा दिया।