अशक्तः प्रतियोद्धुं वै दृष्ट्वा तस्य पराक्रमम्।' क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चातिमानिताम्। प्राप्तेऽपक्रनये राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः
उसकी वीरता देखकर जब राजा युद्ध करने में असमर्थ हो गया, तब भी क्षत्रिय धर्म और अपनी प्रतिष्ठा को ध्यान में रखकर, वह पीछे हटने की घड़ी आने पर भी पर्वत की तरह अडिग खड़ा रहा।
राधान च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम्। सुयोच धरमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे
तब राधा के पुत्र ने क्रोध में भरकर, प्रलय के अग्नि जैसा तेजस्वी एक तीखा बाण उस भयानक राक्षस पर चलाया।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वणिमिन्द्राशनिप्रभम् । लाघवान्मोचयामास महात्मा वै घटोत्कचः
इन्द्र के वज्र के समान चमकते उस प्रज्वलित अस्त्र को अपनी ओर आते देखकर, महात्मा घटोत्कच ने फुर्ती से अपने को छुड़ा लिया।
भूयश्च निननादोषं क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रासयामास रौन्यानि युगन्ते जलदो यथा
क्रोध से लाल आँखों के साथ उसने फिर भयंकर गर्जना की, जिससे शत्रु सेना ऐसे काँप उठी जैसे प्रलयकाल में बादल की गड़गड़ाहट से डर जाती है।
तं श्रुत्वा निनिदं घोरं तस्व भीमस्य रक्षसः। आचार्यमुसंगम्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्
भीम के उस राक्षस पुत्र की भयानक गर्जना सुनकर, शांतनु के पुत्र भीष्म आचार्य के पास जाकर बोले—
यथैव निनन्दो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः । हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन च
जैसी भयंकर गर्जना राक्षस कर रहा है, उससे स्पष्ट है कि हिडिंब का पुत्र राजा और दुर्योधन से युद्ध कर रहा है।
नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् । तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम्
युद्ध में उसे कोई भी प्राणी जीत नहीं सकता; इसलिए आप सब शीघ्र जाएँ और राजा की रक्षा करें, आप सबका कल्याण हो।
अभिद्रुत्य महाबाहुं राक्षसेन प्रपीडितम्। एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः
राक्षस से पीड़ित उस महाबली पर धावा बोलना—हे शत्रुओं को जलाने वालों, यही हम सबका सबसे बड़ा कर्तव्य है।
पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः । उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः
पितामह की बात सुनकर, सभी महारथी अत्यंत तेजी से वहाँ चले जहाँ कौरव थे।
द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लीकोऽथ जयद्रथः । कृपो भिरिश्रवाः शल्य आवन्त्यः स बृहद्बलः
द्रोण, सोमदत्त, बाहीक, जयद्रथ, कृप, भूरिश्रवा, शल्य, अवंती का राजा और बृहद्बल—
अश्वत्थामा विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः। रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः
अश्वत्थामा, विकर्ण, चित्रसेन, विविंशति और उनके पीछे-पीछे अनेक हजार रथ—
अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव। तदनीकमनाधृष्यं पालितं तु महारथैः
वे सब आपके पुत्र दुर्योधन को बचाने के लिए उस अपराजेय सेना की ओर दौड़े, जिसे महारथियों ने घेर रखा था।
पाततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः । ...कम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतःक
राक्षसों में श्रेष्ठ को दोनों भुजाएँ फैलाए आते देखकर, वह महाबली पर्वत मैनाक की तरह काँप उठा।
प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः । शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि
उसने विशाल धनुष थाम लिया, अपने कुटुम्बियों से घिरा हुआ था, जिनके हाथों में शूल, गदा और तरह-तरह के शस्त्र थे।
ततः समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च
फिर राक्षसों के प्रधान और दुर्योधन की सेना के बीच भयंकर और रोमांचकारी युद्ध छिड़ गया।
धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलो रणे । अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव
हे राजन, युद्ध में धनुषों की टंकार का घोर शब्द चारों ओर गूंज उठा, मानो बाँस के वन जल रहे हों।
शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम्। शब्दः समभवद्राजन्गिरीणामिव भिद्यताम्
शरीरधारी वीरों के कवचों पर गिरते शस्त्रों की आवाज़ ऐसी सुनाई दी, जैसे पर्वत फट रहे हों।
वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशांपते । रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणामिव सर्पताम्
वीरों की भुजाओं से छोड़े गए भाले, हे राजन, आकाश में चलते हुए साँपों की तरह प्रतीत हो रहे थे।
ततः परमसंक्रुद्धो विष्फार्य सुमहद्धनुः । राक्षसन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरव रवम्
तब राक्षसों के प्रधान ने अत्यंत क्रोधित होकर अपना विशाल धनुष खींचा और भयानक गर्जना की।
आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् । सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजं चोन्मथ्य चानदत्
क्रोध में आकर उसने आचार्य का धनुष अर्धचंद्र बाण से काट दिया, फिर सोमदत्त का ध्वज चौड़े बाण से गिरा दिया और जोर से गरजा।
बाह्लीकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे। कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः
उसने तीन बाणों से बाह्लीक के सीने में मारा, एक बाण से कृप को घायल किया और तीन बाणों से चित्रसेन को चोट पहुँचाई।
पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च। जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत्
उसने पूरी ताकत से खींचकर, अच्छी तरह निशाना साधकर, विकर्ण के कंधे के पास बाण मारा।
न्यषीदत्स्वरथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः । ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च
खून से भीगा हुआ विकर्ण अपने रथ में बैठ गया; फिर अपार साहस से उसने पाँच लोहे के बाण उठाए।
भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ । ते वर्म भित्त्वा तस्याशु विविशुर्धरणीतलम्
वह क्रोध में भरकर उन बाणों को भूरीश्रवा की ओर चलाता है; वे उसके कवच को भेदते हुए तेजी से धरती में समा गए।
विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत्। तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम्
उसने विविंशति और द्रोण के सारथियों को घायल किया; दोनों घोड़ों की लगाम छोड़कर रथ के फर्श पर गिर पड़े।
सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् । उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः
उसने आधे चाँद के आकार वाले बाण से सिंधुराज के सोने से सजे वराह ध्वज को तोड़ दिया और दूसरे बाण से उसका धनुष काट दिया।
चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः । जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः
उसने क्रोध से लाल आँखों से, चार लोहे के बाणों से, अवन्ति के वीर के चारों घोड़ों को मार गिराया।
पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च । निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम्
उसने पूरी ताकत से खींचे हुए, पीले और तीखे बाण से, हे राजन, राजकुमार बृहद्बल को बेध डाला।
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः
गहरे घायल और पीड़ा से तड़पता हुआ बृहद्बल अपने रथ में बैठ गया; लेकिन राक्षसों का स्वामी बहुत क्रोध में खड़ा रहा।
चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्छरानाशीविषोपमान्। बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम्
उसने तीखे और विषधर सर्प जैसे बाण छोड़े और युद्ध में निपुण शल्य को घायल कर दिया, हे राजन।