तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा । नाशक्रुवन्वारयितुं समस्तास्ते महारथाः
द्रोण की अपार शक्ति से अपनी सेना को टूटा हुआ देखकर, वे सभी महाबली योद्धा उसे रोकने में असमर्थ रहे।
वध्यमानं तु तत्सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः । व्यभ्रमत्तत्रतत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः
द्रोण के तीखे बाणों से वह सेना मारी जा रही थी और इधर-उधर बिखर गई, जैसे कोई समुद्र उथल-पुथल हो रहा हो।
तथा दृष्ट्वा च तत्सैन्यं जहृषे तावकं बलम् । दृष्ट्वाचार्यं सुसंक्रुद्धं तपन्तं रिपुवाहिनीम् । तुष्टुवुः सर्वतो योधाः साधुसाध्विति भारत
ऐसी दशा में अपनी सेना को देखकर कौरवों की सेना हर्षित हो उठी; और आचार्य को शत्रु सेना को जलाते हुए देखकर, सभी योद्धाओं ने चारों ओर से 'बहुत अच्छा, बहुत अच्छा' कहकर उनकी प्रशंसा की, हे भरत।
ततो दुर्योधनो राजा महोत्प्रत्यागतस्मृतिः । शरवर्षैः पुनर्भीमं प्रत्यवारयदच्युतम्
इसके बाद राजा दुर्योधन, जिसकी स्मृति लौट आई थी, फिर से बाणों की वर्षा करके भीम को रोकने लगा, हे निष्पाप।
एकीभूतास्ततश्चैव तव पुत्रा महारथाः । समेत्य समरे भीमं योधयामासुरुद्यताः
तब तुम्हारे पुत्र, वे सभी महाबली, एकजुट होकर युद्ध में भीम से भिड़ने के लिए आगे बढ़े।
भीमसेनोऽपि समरे संप्राप्य स्वरथं पुनः । समारुह्य महाबाहुर्ययौ येन तवात्मजः
भीमसेन ने भी युद्ध में अपना रथ फिर पा लिया, उस पर चढ़कर अपनी बलशाली भुजाओं से तुम्हारे पुत्र की ओर बढ़ चला।
प्रगृह्य च महावेगं परासुकरणं दृढम् । सज्यं शरासनं सङ्ख्ये शरैर्विव्याध ते सुतम्
उसने युद्ध के लिए तैयार, मजबूत और तेज धनुष को पकड़कर, बाणों से तुम्हारे पुत्र को घायल कर दिया।
ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् । नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत्
तब राजा दुर्योधन ने महाबली भीमसेन को बहुत तीखे बाण से जोर से मारकर उसकी नाड़ियों पर गहरी चोट पहुँचाई।
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना । क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनाक्षिप्य कार्मुकम्
तुम्हारे पुत्र, धनुर्धर द्वारा बुरी तरह घायल होकर, भीमसेन की आँखें क्रोध से लाल हो गईं और उसने तेजी से अपना धनुष खींचा।
दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । स तत्र शुशुभे राजा शिखरैर्गिरिराडिव
उसने दुर्योधन को तीन बाणों से उसकी भुजाओं और जंघाओं पर मारा; वहाँ राजा ऐसे शोभित हो रहा था जैसे कोई पर्वत अपनी चोटियों के साथ।
तौ दष्ट्वा समरे क्रुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम् । दुर्योधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः
युद्ध में उन दोनों को क्रोध में एक-दूसरे को मारते देख, दुर्योधन के सभी वीर भाई प्राण देने को तैयार हो गए।
संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः । निश्चयं परमं कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः
भीम के कर्मों को रोकने के लिए पहले किया गया विचार याद करके, उन्होंने दृढ़ निश्चय किया और उसे रोकने के लिए आगे बढ़े।
तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबलः । प्रत्युद्ययौ महाराज गजः प्रतिगजानिव
वे युद्ध में झपटते हुए आ रहे थे, तब महाबली भीमसेन, हे राजन, जैसे हाथी हाथियों के सामने डट जाता है, वैसे ही उनके सामने आ खड़ा हुआ।
भृशं क्रुद्धश्च तेजस्वी नाराचेन समार्पयत् । चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः
बहुत क्रोधित और तेजस्वी होकर, उसने तुम्हारे प्रसिद्ध पुत्र चित्रसेन को तीखे बाण से घायल कर दिया, हे राजन।
तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत । शरैर्बहुविधैः सङ्ख्ये रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः
हे भारत, उसी तरह तुम्हारे पुत्रों को भी युद्ध में तरह-तरह के, सोने की नोक वाले और कुशलता से बनाए गए बाणों से मारा गया।
ततः संप्रेक्ष्य पुत्रैस्ते भीमसेनं समावृतम् । अभिमन्युप्रभृतयस्ते द्वदश महारथाः
इसके बाद, जब तुम्हारे पुत्रों ने भीमसेन को चारों ओर से घिरा हुआ देखा, तब अभिमन्यु के नेतृत्व में वे बारहों महाबली रथी एकत्र हो गए।
प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः । प्रतिजग्मुर्महाराज तव पुत्रान्महाबलान्
राजा युधिष्ठिर के भेजे हुए, भीमसेन के साथ चलने वाले वीर, हे महाराज, तुम्हारे बलवान पुत्रों का सामना करने के लिए आगे बढ़े।
दृष्ट्वा रथस्थांस्ताञ्शूरान्सूर्याग्निसमतेजसः । सर्वानेव महेष्वासान्भ्राजमानाञ्श्रिया वृतान्
जब उन वीरों को रथों पर खड़े देखा, जो सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी थे, सभी महान धनुर्धर, शोभा से चमकते और ऐश्वर्य से घिरे हुए थे,
महाहवे दीष्यमानान्सुवर्णमकुटोञ्ज्वलान्। तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः
उस महान युद्ध में, चमकते हुए सोने के मुकुट पहने तुम्हारे बलवान पुत्रों ने भीम पर पूरी ताकत से आक्रमण किया।
तान्नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति । अन्वीय च पुनः सर्वांस्तव पुत्रानपीडयत्
कुन्तीपुत्र भीमसेन यह देखकर सहन नहीं कर सके कि वे जीवित हैं और चले गए, फिर लौटकर उन्होंने तुम्हारे सभी पुत्रों को फिर से कष्ट पहुँचाया।
अथाभिमन्युः समरे भीमसेनेन संगतः । पार्षतेन च ते सर्वे कैकया द्रौपदीसुताः
इसके बाद अभिमन्यु, भीमसेन के साथ युद्ध में मिल गए, उनके साथ पार्षत, सभी कैकेय और द्रौपदी के पुत्र भी थे।
तादृष्ट्वा समरे क्रुद्धांस्तव सैन्ये महारथाः। दुर्योधनप्रभृतयः प्रगृहीतशरासनाः। भृशमर्श्वैः प्रजवितैः प्रययुर्यत्र ते रथाः
युद्ध में उन्हें क्रोधित देखकर, तुम्हारी सेना के महाबली रथी, दुर्योधन के नेतृत्व में, धनुष उठाकर, तेज़ घोड़ों के साथ उन रथों की ओर दौड़ पड़े।
अपराह्णे महाराज प्रावर्तत महारणः। तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत
दोपहर के समय, हे महाराज, तुम्हारे बलवान योद्धाओं और शत्रु पक्ष के बीच भयंकर युद्ध आरंभ हो गया।
अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाहवे। अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्
महायुद्ध में अभिमन्यु ने विकर्ण के घोड़ों को मार गिराया; फिर उसने उसे पच्चीस साधारण घोड़े भेज दिए।
हताश्वं रथमुत्सृज्य विकर्णस्तु महारथः । आरुरोह रथं राजंश्चित्रसेनस्य भारत । योधयामास समरे तदद्भुतमिवाभवत्
घोड़े मारे जाने पर विकर्ण ने अपना रथ छोड़ दिया और, हे भारत, वह महाबली चित्रसेन के रथ पर चढ़ गया और युद्ध करने लगा, जो देखने में अद्भुत लग रहा था।
स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुलवर्धनौ। आर्जिनिः शरजालेन च्छादयामास भारत
वे दोनों भाई, कुल की बढ़ोतरी करने वाले, एक ही रथ पर खड़े थे; अर्जुनपुत्र ने उन्हें बाणों की वर्षा से ढँक दिया, हे भारत।
चित्रसेनो विकर्णश्च कार्ष्णिं पञ्चभिरायसैः । विव्यधाते न चाकम्पत्कार्ष्णिर्मेरुरिव स्थितः
चित्रसेन और विकर्ण ने कृष्णपुत्र पर पाँच लोहे के बाण चलाए, लेकिन वह मेरु पर्वत की तरह अडिग खड़ा रहा।
दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिप । योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत्
समर भूमि में दुःशासन ने पाँचों कैकेय भाइयों से युद्ध किया, हे राजेन्द्र; यह दृश्य बड़ा ही अद्भुत था।
द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् । शरैराशीविषाकारैः पुत्रं तव विशांपते
युद्ध में क्रोधित द्रौपदीपुत्रों ने तुम्हारे पुत्र दुर्योधन को साँप जैसे विषैले बाणों से रोक लिया, हे जनों के स्वामी।
पुत्रोऽपि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान्रणे । सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक्
तुम्हारा वह कठिनाई से जीतने योग्य पुत्र, हे राजन, युद्ध में द्रौपदी के पुत्रों को अलग-अलग तीखे बाणों से घायल करता रहा।