न हि मे जीवितेनापि विद्यतेऽद्य प्रयोजनम् । भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहमुत्सृज्य पाण्डवैः
'आज मेरे लिए जीवन का कोई अर्थ नहीं रह गया, जब मैंने भीमसेन को युद्ध में छोड़ दिया और पाण्डवों के प्रति स्नेह त्याग दिया।'
यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति। एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि
'अगर मैं भीम के बिना आगे बढ़ूँ, तो क्षत्रिय मेरे बारे में क्या कहेंगे, जब भीम एक ओर चला गया और मैं युद्ध में रह गया?'
तस्य न स्वस्ति कुर्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः । यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम्
'जो अपने साथियों को छोड़कर सुरक्षित घर लौटता है, उसकी मंगल-कामना देवता, इन्द्र सहित, नहीं करते।'
रौरवे नरके मञ्जेदप्लवे दुस्तरे नृभिः ।' मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः । भक्तोऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तमप्यरिनिषूदनम्
'वह मनुष्य रौरव नरक में गिरता है, जो बहुत कठिन और भयानक है। भीम मेरा मित्र है, संबंधी है, महाबली है; वह हमसे प्रेम करता है और मैं भी उससे प्रेम करता हूँ, वह शत्रुओं का संहारक है।'
सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः । निघ्नन्तं मां रिपून्पश्य दानवानिव वासवम्
'इसलिए, मैं वहीं जाऊँगा जहाँ वृकोदर गया है। देखो, मैं वहाँ शत्रुओं का संहार करूँगा, जैसे इन्द्र दानवों का करता है।'
एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन वाहिनीम् । भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजैः
ऐसा कहकर वह वीर सेना के बीच से, उन रास्तों से गया जहाँ भीमसेन ने अपनी गदा से हाथियों को कुचल दिया था।
स ददर्श तदा भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम्। वातो वृक्षानिव बलात्प्रभञ्जन्तं रणे रिपून्
वहाँ उसने देखा कि भीम शत्रु सेना को जलाते हुए, युद्ध में शत्रुओं को वैसे ही तोड़ रहा है जैसे तेज़ हवा पेड़ों को उखाड़ देती है।
ते वध्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा । पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुरात्स्वरं महत्
युद्ध में मारे जा रहे रथी, अश्वारोही, पैदल सैनिक और हाथी सवार सबने मिलकर बड़ा कोलाहल मचाया।
हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष । वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना
हे श्रेष्ठ पुरुष, तुम्हारी सेना में हाहाकार मच गया, जब भीमसेन, जो कुशल और महान योद्धा है, उन्हें मार रहा था।
ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम् । अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या परंतप
फिर अस्त्रों में निपुण सभी योद्धा निर्भय होकर वृकोदर को घेरकर, शस्त्रों की वर्षा करते हुए उसका सामना करने लगे।
अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं समन्ततः पाण्डवं लोकवीरः। सैन्येन घोरेण सुसंहितेन दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम्
जब बलवान पार्षत ने देखा कि भीमसेन, जो शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हैं, चारों ओर से भयंकर और सुव्यवस्थित सेना से घिरे हुए हैं, तो वह वीर उन्हें देखता रहा।
अथोपगच्छच्छरविक्षताङ्गं पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम्। आश्वासयन्पार्षतो भीमसेनं गदाहस्तं कालमिवान्तकाले
फिर पार्षत, तीरों से घायल शरीर वाले, पैदल खड़े, क्रोध से भरे हुए विष उगलते भीमसेन के पास पहुँचे और उन्हें ढाँढस बँधाया, जो गदा हाथ में लिए काल के समान प्रतीत हो रहे थे।
विशल्यमेनं च चकार तूर्ण- मारोपयच्चात्मरथे महात्मा। भृशं परिष्वज्य च भीमसेन- माश्वासयामास स शत्रुमध्ये
उन्होंने जल्दी से उनके तीर निकाले, अपने रथ पर बैठाया और भीमसेन को जोर से गले लगाकर, शत्रुओं के बीच उन्हें आश्वस्त किया।
तथा तस्मिन्वर्तमानेऽतिवेगं भ्रातॄनथोपेत्य तवापि पुत्रः । तस्मिन्विमर्दे तव संप्रवृत्ते दृष्ट्वा रणे वाक्यमिदं बभाषे
इसी तरह जब यह सब बहुत तेजी से हो रहा था, तब तुम्हारे पुत्र ने अपने भाइयों के पास जाकर, रणभूमि में भीषण युद्ध देखकर ये वचन कहे।
अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः समागतो भीमसेनेन सार्धम्
यह दुराचारी द्रुपद का पुत्र भीमसेन के साथ आ मिला है।
तं याम सर्वे महता बलेन मा वो रिपुः प्रार्थयतामनीकम्। श्रुत्वा तु वाक्यं तममृष्यमाणा ज्येष्ठज्ञया नोदिता धार्तराष्ट्राः
आओ, हम सब मिलकर पूरी शक्ति से उस पर आक्रमण करें, कहीं शत्रु हमारी सेना पर अधिकार न कर ले। ये वचन सुनकर, अपने ज्येष्ठ भाई के कहने पर, धृतराष्ट्र के पुत्र सहन न कर सके और आगे बढ़े।
वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते युगक्षये केतवो यद्वदुग्राः। प्रगृह्य चास्त्राणि धनूंषि वीरा ज्यां नेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः
वे सब शस्त्रों से सुसज्जित होकर मारने के लिए निकले, जैसे युग के अंत में भयानक ध्वज लहराते हैं। वीरों ने अपने धनुष और अस्त्र उठाए और डोरी की गूंज से रणभूमि को हिला दिया।
शरैरवर्षन्द्रुपदस्य पुत्रं यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः । निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णै- र्न विव्यथे समरे चित्रयोधी
उन्होंने द्रुपद के पुत्र पर तीरों की वर्षा कर दी, जैसे बादल पर्वत पर जल बरसाते हैं। लेकिन वह वीर भीषण युद्ध में तीखे तीरों से उन्हें मारता रहा और तनिक भी विचलित नहीं हुआ।
न्दैत्येषु यद्वत्समरे महेन्द्रः
जैसे महेन्द्र युद्ध में दैत्यों के बीच करता है।
स वै ततोऽस्त्रं सुमहाप्रभावं' प्रमोहनं द्रोणदत्तं महात्मा। प्रयोजयामास उदारकर्मा तस्मिन्रणे तव सैन्यस्य राजन्
तब उस महात्मा, श्रेष्ठ कर्म वाले ने, द्रोण द्वारा दिया गया अत्यंत प्रभावशाली और मोहित करने वाला अस्त्र तुम्हारी सेना पर चलाया, हे राजन्।
न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य
जब सुना कि तुम्हारे पुत्र मोह में पड़ गए हैं,
एतस्मिन्नेव काले तु भीमः प्रहरतां वरः। विश्रम्य च तदा राजन्पीत्वाऽमृतरसं जलम्
उसी समय, हे राजन्, भीम, जो युद्ध करने वालों में श्रेष्ठ हैं, विश्राम करके अमृतरस जैसा जल पीने लगे।
पुनः सन्नह्य संक्रुद्धो योधयामास संयुगे। धृष्टद्यम्नेन सहितः कालयामास भारत
फिर उन्होंने फिर से शस्त्र धारण किए, क्रोध से भरकर युद्ध में धृष्टद्युम्न के साथ मिलकर शत्रुओं का संहार करने लगे, हे भारत।
एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः। द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैर्विव्याध दारुणैः
इसी बीच, हे राजन्, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने द्रुपद के पास जाकर उसे तीन कठोर बाणों से घायल कर दिया।
सोऽतिविद्धस्ततो राजन्रणे द्रोणेन पार्थिवः । अपायाद्द्रुपदो राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन्
युद्ध में द्रोण द्वारा अत्यधिक घायल किए जाने पर, हे राजन्, राजा द्रुपद पुराने वैर को याद करते हुए रणभूमि से हट गए।
जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् । तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः
द्रुपद को जीतकर, पराक्रमी द्रोण ने शंख बजाया। उसका शंखनाद सुनकर सभी सोमक भयभीत हो गए।
अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः। प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव
तब तेजस्वी, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने सुना कि तुम्हारे पुत्र युद्ध में प्रमोहन अस्त्र से मोहित हो गए हैं।
ततो द्रोणो महाराज त्वरितोऽभ्याययौ रणात्। तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान्
इसके बाद, हे राजन्, द्रोण युद्ध से जल्दी-जल्दी आए; वहाँ पर बलशाली और पराक्रमी भारद्वाज ने देखा।
धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे । मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत्स महारथः
उस महाबली रथी ने युद्धभूमि में घूमते हुए धृष्टद्युम्न और भीम को देखा, और तुम्हारे पुत्रों को भी, जो मोह में फँसे हुए थे।
ततः प्रज्ञांस्त्रमदाय मोहनास्त्रं व्यनाशयत् । ततः प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः
तब उसने ज्ञान देने वाला अस्त्र उठाकर मोह उत्पन्न करने वाले अस्त्र को नष्ट कर दिया; इसके बाद तुम्हारे महाबली पुत्रों को फिर से चेतना आ गई।