यानि त्वं पश्यसे राजन्धर्मसंकरकारणात्। तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशांपते
राजन्, जो कुछ तू धर्म के बिगड़ने का कारण देख रहा है, वह सब तेरे ही दोष से पहले घटित हुआ—यही जुए का खेल, हे पुरुषों के स्वामी।
तव दोषेण युद्दं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः । त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना
तेरे ही दोष से पाण्डवों के साथ यह युद्ध आरंभ हुआ; अब, जब तूने स्वयं पाप किया है, तो उसका फल भी तुझे ही भोगना पड़ेगा।
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते। इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम्
जो कर्म मनुष्य स्वयं करता है, उसका फल भी वही भोगता है, चाहे इस लोक में हो या परलोक में, राजन्; तुझे जैसा उचित था, वैसा ही मिला।
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत्। शृणु युद्धं यथा वृत्तं शंसतो मे नराधिप
इसलिए, राजन्, इस बड़ी विपत्ति को पाकर भी धैर्य रख; अब सुन, मैं तुझे बताता हूँ कि युद्ध किस प्रकार हुआ, हे नराधिप।
भीमसेनः सुनिशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम् । आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान्
भीमसेन ने अपनी तीखी बाणों से विशाल सेना को चीरते हुए, फिर वीरता के साथ दुर्योधन के सभी भाइयों के पास पहुँच गए।
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम्। जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम्
उन्होंने दुःशासन, दुर्विषह, दुःसह, दुर्मद, जय, जयत्सेन, विकर्ण, चित्रसेन और सुदर्शन का सामना किया।
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च । एतांश्चान्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान्
चारुचित्र, सुवर्मा, दुःकर्ण, कर्ण स्वयं और बहुत से अन्य महान रथी जो पास खड़े थे—भीमसेन ने उन सबका सामना किया।
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महारथः । भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम्
धृतराष्ट्र के पुत्रों को क्रोध से भरे हुए देखकर, महाबली भीम ने, जो भीष्म द्वारा युद्ध में सुरक्षित की गई उस विशाल सेना में प्रवेश किया।
अथालोक्य प्रविष्टं तमूचुस्ते सर्व एव तु । जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः
फिर जब सब राजाओं ने भीम को सेना में प्रवेश करते देखा, तो उन्होंने कहा, 'आओ, हम इसे जीवित पकड़ लें!'
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः । प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः
उन निश्चयी भाइयों से घिरे हुए पार्थ, जैसे प्रलय के समय सूर्य क्रूर ग्रहों से घिरा रहता है, वैसे ही दिख रहे थे।
संप्राप्य मध्यं सैन्यस्य न भीः पाण्डवमाविशत्। यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रं प्राप्य दानवान्
सेना के बीच पहुँचकर पाण्डव के मन में कोई भय नहीं आया, जैसे देवासुर संग्राम में दानवों को महेन्द्र के सामने कोई डर नहीं लगा।
ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो । उद्यतानि शरैस्तीव्रैस्तमेकं परिवव्रिरे
फिर, हे प्रभु, सैकड़ों-हजारों रथी अपने तीखे बाण उठाए, अकेले भीम को चारों ओर से घेरने लगे।
स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः । जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानचिन्तयन्
उस वीर ने, बिना किसी की परवाह किए, युद्ध में हाथी, घोड़े और रथों पर सवार धृतराष्ट्र के श्रेष्ठ योद्धाओं को मार गिराया।
तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम्। समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः
उन सबकी मंशा जानकर, हे राजन, कि वे उसे पकड़ना चाहते हैं, महान संकल्प वाले भीमसेन ने सबको मारने का निश्चय कर लिया।
ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः । उवाच सारथिं भीमं स्थीयतामिति भारत
तब पाण्डव ने अपना रथ छोड़कर गदा उठा ली और सारथी से कहा, 'रथ यहीं रोक दो', हे भारत।
यावदेतान्हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्सहानुगान् । इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु प्रविश्य महतीं चमूम् । जघान धार्तराष्ट्राणां तद्बलौघमहार्णवम्
'जब तक मैं इन धृतराष्ट्र के पुत्रों और उनके साथियों को नहीं मार लूँ।' ऐसा कहकर भीमसेन ने विशाल सेना में प्रवेश किया और धृतराष्ट्र की उस विशाल सेना को तहस-नहस कर दिया।
गदया भिमसेनेन ताडिता वारणोत्तमाः । भिन्नकुम्भा महाकाया भिन्नपृष्ठास्तथैवच
भीमसेन की गदा से प्रहारित होकर, बड़े-बड़े और उत्तम हाथी, जिनके सिर और पीठ टूट गए थे, गिर पड़े।
भिन्नगात्राः सहारोहैः शेरते पर्वता इव। रथाश्च भग्नास्तिलशः सयोधाः शतशो रणे
टूटे अंगों वाले वे हाथी अपने महावतों समेत पर्वतों की तरह पड़े थे; और सैकड़ों रथ अपने योद्धाओं सहित युद्ध में चूर-चूर हो गए।
अश्वाश्च सादिनश्चैव पादातैः सह भारत । तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्
घोड़े और उनके सवार, पैदल सैनिकों के साथ वहाँ थे; हे भारत, वहाँ हमने भीमसेन का अद्भुत पराक्रम देखा।
यदेकः समरे राजन्बहुभिः समयोधयत् । अन्तकाले प्रजाः सर्वा दण्डपाणिरिवान्तकः
हे राजन, कैसे भीमसेन अकेले ही युद्ध में अनेक योद्धाओं से भिड़े, जैसे प्रलय के समय यमराज अपने दंड से सब प्राणियों का अंत करता है।
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः । द्रोणमुत्सृज्य तरसा ययौ यत्र वृकोदरः
भीमसेन के सेना में घुसते ही, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न ने द्रोण को छोड़कर तेज़ी से वहाँ पहुँच गए जहाँ वृकोदर थे।
विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः । आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे
हे नरश्रेष्ठ, आपकी विशाल सेना को चीरते हुए, वह भीमसेन के युद्धभूमि में खाली पड़े रथ तक पहुँच गए।
दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् । धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः
समर में भीमसेन के सारथी विशोक को निश्चिंत देखकर, राजा धृष्टद्युम्न बहुत उदास और चिंता में डूब गए।
अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निःश्वसन्वाचमीरयन् । मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः
आँखों में आँसू भरे, गहरी साँसें लेते हुए, वे दुखी होकर बोले—'मेरे प्राणों से भी प्यारे भीम कहाँ हैं?'
विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः । संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेयः पराक्रमी
विशोक ने हाथ जोड़कर धृष्टद्युम्न से कहा—'पाण्डु पुत्र, बलवान और पराक्रमी, ने मुझे यहाँ ठहरने को कहा है।'
प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्बलमहार्णवम् । मामुक्त्वा पुरुषव्याघ्रः प्रीतियुक्तमिदं वचः
'पुरुषों में श्रेष्ठ, उन्होंने स्नेह से यह कहकर मुझे यहाँ छोड़ा और धृतराष्ट्र के पुत्रों की विशाल सेना में प्रवेश किया।'
प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम्। यावदेवान्निहन्म्यद्य य इमे मद्वधोद्यताः । अभ्यधावद्गदापाणिस्तद्बलं स महाबलः
'सारथी, घोड़ों को थोड़ी देर रोककर मेरी प्रतीक्षा करो, जब तक मैं आज उन लोगों को मार न दूँ जो मुझे मारने के लिए तैयार हैं।' फिर वह महाबली गदा उठाकर उस सेना की ओर बढ़ गए।
ततो दृष्ट्वा प्रधावन्तं गदाहस्तं महाबलम् । सर्वेषामेव सैन्यानां संहर्षः समजायत
तब गदा हाथ में लिए उस महाबली को दौड़ते देखकर सारी सेना में हर्ष की लहर दौड़ गई।
तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव
हे राजन्, उस भयानक और भयंकर युद्ध में, तुम्हारे मित्र ने विशाल व्यूह को भेदकर भीतर प्रवेश कर लिया।
विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽथ पार्षतः । प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः
विशोक की बात सुनकर, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न ने रणभूमि के बीच अपने सारथी से, बल से भरे हुए, कहा—