अभ्यवर्तन्तं संहृष्टाः परस्परवधैषिणः। ते वै समेयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव
वे सभी एक-दूसरे का संहार करने की इच्छा से, प्रसन्न होकर आगे बढ़े; उस युद्ध में, हे राजन, तुम्हारी गलत सलाह के कारण वे आमने-सामने आ गए।
तस्मिन्दशरथे क्रुद्धे वर्तमाने महाभये। तावकानां परेषां वा प्रेक्षका रथिनोऽभवन्
जब वह दस रथियों का संघर्ष भयंकर रूप ले चुका था, तब तुम्हारे और शत्रु पक्ष के रथी केवल दर्शक बनकर रह गए।
शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः। अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
महान रथी अनेक प्रकार के शस्त्र चलाते हुए और एक-दूसरे पर गरजते हुए, भयंकर युद्ध करने लगे।
ते तदा जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः । अन्योन्यमभिमर्दन्तः स्पर्धमानाः परस्परम्
उस समय वे सभी क्रोध से भरकर, एक-दूसरे को मारने की इच्छा से, आपस में भिड़ गए और प्रतिद्वंद्विता करने लगे।
अन्योन्यस्पर्धया राजञ्ज्ञातयः संगता मिथः । महास्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षिणः
हे राजन, आपस में प्रतिस्पर्धा करते हुए, संबंधी एकत्र होकर, भारी-भरकम अस्त्र चलाते हुए, क्रोध में एक-दूसरे से भिड़ गए।
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे । विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिः समरे द्रुतम्
लेकिन दुर्योधन क्रोध में भरकर, महायुद्ध में धृष्टद्युम्न पर चार तीखे बाणों से तेजी से वार किया।
दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च प?ञ्चभिः । दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः
दुर्मर्षण ने बीस बाण चलाए, चित्रसेन ने पाँच, दुर्मुख ने नौ बाण और दुःसह ने सात बाण छोड़े।
विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा। तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः
विविंशति ने पाँच बाण चलाए और दुःशासन ने तीन; लेकिन पृच्छतपुत्र, शत्रुओं को संतप्त करने वाला, हे राजेंद्र, उन सबको प्रत्युत्तर में घायल कर दिया।
एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम् । सत्यव्रतं च समरे पुरुमित्रं च भारत
अपने हाथ की कुशलता दिखाते हुए, उसने प्रत्येक को पच्चीस बाणों से घायल किया, और युद्ध में सत्यव्रत तथा पुरुमित्र को भी, हे भारत।
अभिमन्युरविध्यत्तु दशभिर्दशभिः शरैः। माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ
अभिमन्यु ने प्रत्येक पर दस-दस बाण चलाए, और माद्री के दोनों पुत्रों ने युद्ध में अपने मामा पर बाण चलाए।
अविध्येतां शरैस्तीक्ष्णैस्तदद्भुतमिवाभवत्। ततः शल्यो महाराज स्वस्त्रीयौ रथिनां वरौ
उन्होंने उसे तीखे बाणों से घायल किया, और वह दृश्य बड़ा अद्भुत लगा; फिर, हे महाराज, श्रेष्ठ रथी शल्य,
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ । छाद्यमानौ ततस्तौ कतु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः
कई बाणों से उन्हें सम्मानित करने लगे, जैसे प्रहार का उत्तर देना चाहते हों; लेकिन बाणों से ढँके होने पर भी वे दोनों माद्रीपुत्र डटे रहे, हिले तक नहीं।
अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः
उस समय महाबली भीमसेन ने जब दुर्योधन को देखा, तो युद्ध का अंत करने के इरादे से अपनी गदा उठा ली।
तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव श्रृङ्गिणम्। भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात्
गदा उठाए हुए, कैलास पर्वत की चोटी जैसा दीखते भीमसेन को देखकर, तुम्हारे पुत्र डर के मारे उस दीर्घबाहु वीर से भाग खड़े हुए।
दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत्। अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम्
लेकिन दुर्योधन क्रोध में भरकर मगधराज को, दस हजार तेजस्वी हाथियों की सेना सहित, आगे बढ़ने का आदेश देने लगा।
गजानीकेन सहितस्तेन राजा सुयोधनाः । मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात्
हाथी सेना के साथ राजा सुयोधन ने मगधराज को आगे करके भीमसेन की ओर प्रस्थान किया।
आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः । गदापाणिरवारोहद्रथांत्सिंह इवोन्नदन्
हाथी सेना को तेजी से आते देख, वृकोदर भीमसेन गदा हाथ में लेकर, सिंह की तरह गरजते हुए रथ से कूद पड़े।
अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम्। अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः
पहाड़ के समान भारी और मजबूत गदा को कसकर पकड़कर, वे भीमसेन खुले मुख वाले यमराज के समान हाथी सेना की ओर दौड़ पड़े।
स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली। भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः
महाबली, दीर्घबाहु भीमसेन युद्धभूमि में गदा से हाथियों को मारते हुए ऐसे घूम रहे थे जैसे वज्रधारी इन्द्र।
तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना । व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भिमस्य गर्जतः
भीमसेन की भयंकर, हृदय कंपा देने वाली गर्जना से, एकत्रित हाथी घबरा उठे।
ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः। नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
तब द्रौपदी के पुत्र, महान रथी सुभद्रापुत्र अभिमन्यु, नकुल, सहदेव और प्रषतपुत्र धृष्टद्युम्न—
पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान्। अभ्यवर्षन्त धावन्तो मेघा इव गिरिव्रजान्
भीम के पीछे से रक्षा करते हुए, दौड़ते हुए हाथियों पर तीरों की वर्षा करने लगे, जैसे बादल पर्वत की ढलानों पर पानी बरसाते हैं।
नाकुलिस्तु शतानीकः समरे शत्रुपूगहा । क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैश्चाञ्जलिकैः शितैः। न्यहनच्चोत्तमाङ्गानि पाण्डवो गजयोधिनाम्
नकुल, शत्रु सेनाओं का संहारक, युद्ध में शत्रु हाथी-योद्धाओं के सिरों को, तीखे और पीले बाणों, चौड़े और धारदार तीरों से काटने लगे।
शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः । अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः
गिरते हुए सिरों, गहनों से सजे हुए भुजाओं और अंकुश पकड़े हाथों के साथ, वह दृश्य पत्थरों की वर्षा जैसा प्रतीत हो रहा था।
हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः। अदृश्यन्ताचलाग्रेकषु द्रुमा भग्नशिखा इव
हाथी-योद्धा, सिर कट जाने के बाद, हाथियों के कंधों पर ऐसे दिख रहे थे जैसे पर्वत की चोटियों पर टूटे हुए पेड़।
धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान्। पततः पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना
हमने देखा कि प्रषतपुत्र, महात्मा धृष्टद्युम्न के द्वारा और भी बड़े-बड़े हाथी मारे जा रहे थे, जो गिरते और गिराए जा रहे थे।
मागधोऽथ महीपालो गजमैरावणोपमम्। प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति
फिर मगधराज, पृथ्वी के स्वामी ने, ऐरावत के समान एक विशाल हाथी को सुभद्रापुत्र के रथ की ओर भेजा।
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य महागजम् । जघानैकेषुणा वीरःत सौभद्रः परवीरहा
मगधराज के उस विशाल हाथी को तेजी से आते देख, शत्रु वीरों का संहारक अभिमन्यु ने उसे एक ही बाण से मार गिराया।
तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः। राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापाहरच्छिरः
झुके हुए उस हाथी पर, शत्रु नगरों के विजेता कार्ष्णि ने, चाँदी के पंख वाले चौड़े बाण से राजा का सिर काट दिया।
विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः। व्यचरत्समरे मृद्गन्गजानिन्द्रो गिरीनिव
पाण्डव भीमसेन उस हाथी सेना में घुसकर, युद्धभूमि में ऐसे विचरने लगे जैसे पर्वतों के बीच हाथियों का स्वामी।