तं महौघमिवायान्तं स्वात्पतन्तमिवोरगम् । भ्रान्तावरणनिस्त्रिंशं कालोत्सृष्टमिवान्तकम्
वह जैसे कोई बड़ा बाढ़ का प्रवाह बढ़ता चला आ रहा हो, या कोई सर्प अपने शिकार पर टूट पड़ता हो, वैसे ही चमकती तलवार घुमाते हुए, वह काल के भेजे हुए मृत्यु के समान प्रतीत हो रहा था।
दीप्यमानमिवादित्यं मत्तवारणविक्रमम् । अपश्यन्पाण्डवास्तत्र धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
वह सूर्य के समान चमक रहा था, और उन्मत्त हाथी के समान बलशाली था; वहाँ पाण्डवों और पृथ के पुत्र धृष्टद्युम्न ने उसे देखा।
तस्य पाञ्चालदायादः प्रतीपमभिधावतः। शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरणधारिणः
जब पाञ्चाल का उत्तराधिकारी तलवार हाथ में लिए और बाणों की ढाल से सुसज्जित होकर उसके सामने दौड़ा, तो दोनों आमने-सामने आ गए।
बाणवेगमतीतस्य तथाभ्याशमुपेयुषः । त्वरन्सेनापतिः क्रुद्धो बिभेद गदया शिरः
जब वह बाणों की गति को पार करता हुआ पास आया, तब क्रोधित सेनापति ने तेजी से अपनी गदा से उसके सिर पर प्रहार किया।
तस्य राजन्सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम् । हतस्य पततो हस्ताद्वेगेन न्यपतद्भुवि
हे राजन्, उसके मरते ही, उसके हाथ से चमकती तलवार और सुंदर ढाल वेग से गिरकर धरती पर आ पड़ी।
तं निहत्य गदाग्रेण स लेभे परमां मुदम्। पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः
गदा के अग्रभाग से उसे मारकर, पाञ्चाल नरेश के महात्मा पुत्र, भीम के समान पराक्रमी, अत्यंत प्रसन्न हुआ।
तस्मिन्हते महेष्वासे शल्यपुत्रे महारथे । हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष
जब उस महान धनुर्धर, शल्य के पुत्र और पराक्रमी रथी का वध हुआ, तब हे मारिष, तुम्हारी सेना में बड़ा हाहाकार मच गया।
ततः सांयमनिः क्रुद्धो दृष्ट्वा निहतामात्मजम् । अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम्
इसके बाद, अपने पुत्र को मारा हुआ देखकर क्रोधित सायमनि, तेज़ी से पाञ्चालों के युद्ध में उन्मत्त योद्धा की ओर दौड़ा।
तौ तत्र समरे शूरौ समेतौ युद्धदुर्मदौ । ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा
वहां दोनों पराक्रमी और युद्ध के उन्माद में डूबे वीर आमने-सामने आ गए; सभी राजा—कौरव और पाण्डव—उन्हें देखने लगे।
ततः सांयमनिः क्रुद्धः पार्षतं परवीरहा। आजघान त्रिभिर्बाणैस्तोत्रैरिव महाद्विपम्
तब क्रोधित सायमनि ने शत्रु वीरों का संहार करने वाले पार्षत पर तीन बाण ऐसे मारे जैसे कोई महावत हाथी को अंकुश से मारता है।
तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशोभनः। आजघानोरसि क्रुद्धस्ततो युद्धमवर्तत
इसी तरह युद्धभूमि की शोभा शल्य ने भी क्रोध में भरकर वीर पार्षत के वक्ष पर प्रहार किया; इसके बाद युद्ध फिर शुरू हो गया।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि सञ्जय। यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुपुत्रेण वध्यते
संजय, मैं तो यही मानता हूँ कि भाग्य ही सबसे बड़ा है, पुरुषार्थ से भी बढ़कर; तभी तो मेरे पुत्र की सेना पाण्डु पुत्र द्वारा मारी जा रही है।
नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि। अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंशसि पाण्डवान्
प्यारे संजय, तुम हमेशा मेरे लोगों को मारे हुए ही बताते हो, और पाण्डवों को सदा निश्चिंत और प्रसन्न बताते हो।
विभग्नांश्च प्रनष्टांश्च नित्यं शंससि मामकान्।' हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य सञ्जय । पातितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि
तुम हमेशा मेरे लोगों को टूटा हुआ, खोया हुआ, वीरता से रहित, गिरा हुआ या गिरते हुए और मारे गए जैसा ही बताते हो, संजय।
युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति। पाण्डवा हि जयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः
वे अपनी पूरी शक्ति से लड़ते हैं, विजय पाने का प्रयास करते हैं, फिर भी पाण्डव ही सदा जीतते हैं और मेरे लोग हमेशा हारते हैं।
सोऽहं तीव्राणि दुःस्वानि दुर्योधनकृतानि च। श्रोष्यामि सततं तात दुःसहानि बहूनि च
इसलिए, हे प्रिय, मुझे हमेशा दुर्योधन के कारण उठने वाली तीव्र और असहनीय दुःख भरी आवाज़ें सुननी पड़ेंगी।
तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवान् । मामका विजयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन सञ्जय
संजय, मुझे कोई उपाय नहीं दिखता जिससे मेरे लोग पाण्डवों को युद्ध में हरा सकें और विजय पा सकें।
क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम्। श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान्
राजन, धैर्य रखकर सुनो, तुम्हारी ओर के मनुष्यों, हाथियों, घोड़ों और रथों के महान संहार की कथा।
धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः। पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैःक
उस समय शल्य ने जब नौ बाणों से धृष्टद्युम्न को घायल किया, तब क्रोधित होकर धृष्टद्युम्न ने भी अपनी युक्तियों से मद्र देश के राजा को कष्ट पहुँचाया।
तत्राद्भुतमपश्याम पार्षस्य पराक्रमम् । न्यवारयत यस्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम्
वहाँ हमने पार्षत के अद्भुत पराक्रम को देखा, जब उसने युद्धभूमि की शोभा शल्य को बहुत जल्दी रोक लिया।
नान्तरं दृश्यते तत्र तयोश्च रथिनोस्तदा। मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत्
उस समय उन दोनों रथियों के बीच कोई अंतर दिखाई नहीं देता था; कुछ क्षणों के लिए उनका युद्ध बराबरी का हो गया।
ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च
फिर, हे राजन, युद्ध में शल्य ने धृष्टद्युम्न का धनुष सुनहरे पंख वाले तीखे बाण से काट डाला।
अथैनं शरवर्षेण च्छादयामास संयुगे। गिरिं जलागमे यद्वञ्जलदा जलवृष्टिभिः
इसके बाद, शल्य ने युद्ध में उस पर बाणों की ऐसी वर्षा की जैसे वर्षा ऋतु के प्रारंभ में बादल पर्वत पर जल बरसाते हैं।
अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो धृष्टद्युम्ने च पीडिते । अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति
फिर, जब धृष्टद्युम्न संकट में पड़ा, तब क्रोधित अभिमन्यु तेज़ी से मद्र देश के राजा के रथ की ओर दौड़ा।
ततो मद्राधिपस्थं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः । आर्तायनिममेयात्मा विव्याध निशितैः शरैः
फिर कृष्ण के पुत्र ने, अत्यंत क्रोध में भरकर, मद्र देश के राजा के पास पहुँचकर, धैर्यवान आर्तायन को तीखे बाणों से घायल कर दिया।
ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽर्जुनं रणे। मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे
इसके बाद, हे राजन, तुम्हारे योद्धा अर्जुन पर आक्रमण करने की इच्छा से, मद्रराज के रथ को चारों ओर से घेरकर युद्धभूमि में खड़े हो गए।
दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती। दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनोऽथ दुर्मुखः
दुर्योधन, विकर्ण, दुःशासन, विविंशति, दुर्मर्षण, दुःसह, चित्रसेन और दुर्मुख,
सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत। एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे
और सत्यव्रत—तुम्हें शुभ हो—और पुरुमित्र, हे भारत, ये सभी युद्ध में मद्रराज के रथ की रक्षा करते हुए डटे रहे।
तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
उनका सामना करने के लिए भीमसेन क्रोध में भरकर, पृच्छतपुत्र धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पुत्र, अभिमन्यु और माद्री के दोनों पुत्र पांडव आगे बढ़े।
धार्तराष्ट्रान्दश रथान्दशैव प्रत्यवारयन् । नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशांपते
धृतराष्ट्र के दस रथियों को, दस पांडव पक्ष के योद्धाओं ने, तरह-तरह के अस्त्र-शस्त्र चलाते हुए, रोक लिया।