चेदिकाशिकरूपेश्च पौरवैरपि संवृतः। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः
चेदी, काशी, करूप और पौरव वीरों से घिरे हुए, धृष्टद्युम्न, शिखंडी, पांचाल और प्रभद्रक वीर वहाँ थे।
मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत। तत्रैव धर्मराजोऽपि गजानीकेन संवृतः
उस विशाल सेना के मध्य, युद्ध के लिए तैयार, धर्मराज युधिष्ठिर हाथी दल से सुरक्षित खड़े थे।
ततस्तु सात्यकी राजन्द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । अभिमन्युस्ततः शूर इरावांश्च ततः परम्
फिर सात्यकि, हे राजन, द्रौपदी के पाँचों पुत्र, उनके बाद वीर अभिमन्यु और फिर इरावान डटे हुए थे।
भैमसेनिस्ततो राजन्केकयाश्च महारथाः । एते सर्वे महाराज वामं पार्श्वमुपाश्रिताः
उनके बाद, हे राजन, भीमसेन और केकय देश के महाबली रथी थे। ये सभी महाराज, बाएँ पक्ष में स्थित थे।
सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दनः। `तत्रानुरथिनां श्रेष्ठो वामश्रृङ्गे व्यवस्थितः।' एवमेतं महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः
जो सम्पूर्ण जगत के रक्षक हैं, जिनके संरक्षक जनार्दन हैं, वे अनुयायियों में श्रेष्ठ बाएँ शिखर पर खड़े थे। इस प्रकार पाण्डवों ने अपनी विशाल सेना सजाई।
वधार्थं तव पुत्रामां तत्पक्षे ये च सङ्गताः । ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम्
आपके पुत्रों और उनके साथियों के विनाश के लिए, रथों और हाथियों के मिश्रण के साथ युद्ध आरम्भ हो गया।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् । हयौघाश्च रथौघाश्व तत्र तत्र विशांपते
आपकी सेना और शत्रु सेना, एक-दूसरे पर प्रहार करती हुई, हे पुरुषों के स्वामी, यहाँ-वहाँ घोड़ों और रथों के समूह देखे जा सकते थे।
संपतन्तो व्यदृश्यन्त निघ्नन्तस्ते परस्परम् । धावतां च रथोघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
वे सभी एक-दूसरे पर टूट पड़ते, आपस में प्रहार करते दिख रहे थे। दौड़ते हुए रथों के समूह अलग-अलग आक्रमण करते हुए देखे गए।
बभूव तुमुलः शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनैः । दिवस्पृङ्वरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् । संप्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत
डुण्डुभियों की गूंज के साथ जबर्दस्त शोर मच उठा, जब दोनों ओर के वीर योद्धा भयंकर युद्ध में एक-दूसरे को मारने लगे, हे भरत।
ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेषु परेषु च। धनञ्जयो रथानीकमवधीत्तव भारत
फिर जब तुम्हारी और शत्रु की सेनाएँ युद्ध के लिए सज गईं, धनञ्जय ने रथों की पूरी टुकड़ी का संहार कर दिया, हे भरत।
शरैरथिरथो युद्धे दारयन्रथयूथपान् । ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये
रथी ने युद्ध में बाणों से रथपतियों को चीर डाला; पार्थ के हाथों मारे जा रहे वे योद्धा मानो युग के अंत में काल के समान लग रहे थे।
धार्तराष्ट्रा रणे यत्नात्पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् । प्रार्थयाना यशो दीप्तां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
धृतराष्ट्र के पुत्रों ने युद्ध में पूरी कोशिश से पाण्डवों का सामना किया, तेजस्वी यश की कामना करते हुए, और मृत्यु को ही अपनी वापसी मान लिया।
एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् । बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चासञ्जन्त संयुगे
एकाग्र मन से उन्होंने पाण्डवों की सेना को बार-बार तोड़ा, हे राजन्, और युद्ध में उलझ गए।
द्रवद्भिरथभग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च। पाण्डवैः कौरवेयैश्च न प्राज्ञायत किंचन
रथ टूटने और भागने वालों के कारण, इधर-उधर घूमते हुए पाण्डवों और कौरवों के बीच कुछ भी साफ दिखाई नहीं दे रहा था।
उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम्। न दिशः प्रदिशो वापि जज्ञिरेऽत्र समागताः
धरती से धूल उठकर सूर्य को ढकने लगी; वहाँ इकट्ठा हुए लोग न दिशाएँ पहचान पा रहे थे, न ही कोई ओर-छोर।
अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे। अवर्तत तदा युद्धं तत्र तत्र विशांपते
अनुमान, संकेत, नाम और वंश के आधार पर ही वहाँ-वहाँ युद्ध चलता रहा, हे पुरुषों के स्वामी।
न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथञ्चन । रक्षितः सत्यसन्धेन भारद्वाजेन संयुगे
कौरवों की व्यूह रचना वहाँ किसी भी तरह नहीं टूटी, क्योंकि सत्यप्रतिज्ञ भारद्वाज ने युद्ध में उसकी रक्षा की।
तथैव पाण्डवानां च रक्षितः सव्यसाचिना। नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः
उसी तरह पाण्डवों का महान व्यूह भी, सव्यसाची की रक्षा और भीम की सुरक्षा में, कहीं से नहीं टूटा।
सेनाग्रादपि निष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः । उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः
सेना के आगे से मनुष्य निकलकर वहाँ युद्ध करने लगे; दोनों सेनाओं के रथ और हाथी आपस में घुलमिल गए, हे राजन्।
हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे। ऋष्टिभिर्विमलाभिश्च प्रासैरपि च संयुगे
महायुद्ध में घुड़सवारों ने घुड़सवारों को निर्मल भालों और शूलों से मार गिराया।
रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैःक । पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे
रथी ने दूसरे रथी से भिड़कर, सोने से सजे बाणों से, उस भयंकर युद्ध में उसे भूमि पर गिरा दिया।
गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः । संसक्तान्पातयामासुस्तव तेषां च सर्वशः
हाथी पर सवार योद्धाओं ने, लोहे के बाणों और तोमर से, चारों ओर अपने और तुम्हारे सब हाथी सवारों को गिरा दिया।
कश्चिदुत्पत्य समरे वस्वारणमास्थितः । केशपक्षे परामृश्य जहार समरे शिरः
कोई योद्धा युद्ध में उछलकर शत्रु के हाथी पर चढ़ गया और केश पकड़कर शत्रु का सिर काट लिया।
अन्ये द्विरददन्ताग्रनिर्भिन्नहृदया रणे। वेमुश्च रुधिरं वीरा निःश्वसन्तः समन्ततः
कुछ वीर, युद्ध में हाथी के दांत से हृदय भेदे जाने पर, चारों ओर खून बहाते और हाँफते हुए गिर पड़े।
कश्चित्करिविषाणस्थो वीरो रणविशारदाः । प्रावेपच्छक्तिनिर्भिन्नो गजशिक्षास्त्रवेदिना
कोई योद्धा, जो युद्ध में निपुण था, हाथी की सूंड पर खड़ा था, जिसे गजविद्या में पारंगत योद्धा ने भाले से भेद दिया।
पत्तिमङ्घा रणे पक्तीन्भिमन्दिपालपरश्वथैः । न्यतापतयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः
पैदल सैनिक, भीम की तलवार और दीप की कुल्हाड़ी से, युद्ध में प्रसन्न होकर एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे, भले ही दोनों ने एक-दूसरे का अपराध किया था।
रथी च समरे राजन्नासाद्य गजयूथपम् । स गजं पातयामास गजी च रथिनां वरम्
हे राजन्, युद्ध में रथी ने गजराज का सामना कर उसे भूमि पर गिरा दिया, और गजराज पर सवार योद्धा ने भी श्रेष्ठ रथी को मार गिराया।
रथिनं च हयारोहः प्रासेन भरतर्षभ । पातयामास समरे रथी च हयसादिनम्
हे भरतश्रेष्ठ, एक अश्वारोही ने युद्ध में भाले से रथी को गिरा दिया, और रथी ने भी अश्वारोही को मार गिराया।
पदाती रथिनं सङ्ख्ये रथी चापि पदातिनम् । न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि
युद्ध में पैदल सैनिक ने रथी को और रथी ने भी पैदल सैनिक को दोनों सेनाओं में तीखे अस्त्रों से मार गिराया।
गजारोहा हयारोहान्पातयांचक्रिरे तदा। हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत्
उस समय गजरथियों ने अश्वारोही योद्धाओं को गिराया और अश्वारोही भी गजरथियों को गिरा रहे थे; यह दृश्य बड़ा अद्भुत लग रहा था।