दौर्योधनिः सुसंक्रुद्धः सौभद्रं परवीरहा । विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
दुर्योधनपुत्र ने, अत्यंत क्रोधित होकर, शत्रुओं का संहार करने वाले सुभद्रापुत्र को युद्ध में बाण मारे, और वह दृश्य अद्भुत जान पड़ा।
अभिमन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ । शरैः पञ्चाशतै राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत
अभिमन्यु ने भी, अत्यंत क्रोधित होकर, हे भारतश्रेष्ठ, अपने भाई पर पचास बाण छोड़े, उसका हाथ बहुत तेज था।
लक्ष्मणोऽपि पुनस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा। मुष्टिदेशे महाराज ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः
लक्ष्मण ने भी प्रत्युत्तर में, हे महाराज, अभिमन्यु का धनुष मुट्ठी के पास से एक बाण से काट डाला, तब लोग चिल्ला उठे।
तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रं परवीरहा। अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्
धनुष टूट जाने पर, शत्रुओं का संहार करने वाले सुभद्रापुत्र ने वह छोड़कर एक और सुंदर और अधिक वेगवान धनुष उठा लिया।
तौ तत्र समरे युक्तौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । अन्योन्यं विशिस्वैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ
वहाँ उस युद्धभूमि में, वे दोनों वीर, जो एक-दूसरे के वारों का जवाब देने में निपुण थे, बहुत तीखे हथियारों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
ततो दुर्योधनो राज दृष्ट्वा पुत्रं महारथम्। पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र प्रजेश्वरः
फिर, हे राजन्, दुर्योधन ने जब अपने पुत्र, महान रथी को, आपके पौत्र द्वारा पीड़ित देखा, तो वह, प्रजाओं के स्वामी, वहाँ आगे बढ़ा।
सन्निवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः । आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन्
जब आपका पुत्र पीछे हट गया, तब सभी राजा अपने रथों के साथ चारों ओर से अर्जुन को घेरने लगे।
स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः । न स्म प्रव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः
युद्ध में उन पराक्रमी और लगभग अजेय वीरों से घिरा हुआ वह अर्जुन, जो श्रीकृष्ण के समान पराक्रमी था, तनिक भी विचलित नहीं हुआ, हे राजन्।
सौभद्रमथ संसक्तं दृष्ट्वा तत्र धनंजयः । अभिदुद्राव वेगेन त्रातुकामः स्वमात्मजम्
तब धनंजय ने जब वहाँ अपने पुत्र अभिमन्यु को युद्ध में व्यस्त देखा, तो वह अपने बेटे की रक्षा की इच्छा से तेज़ी से उसकी ओर दौड़ा।
ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम्
फिर भीष्म और द्रोण के नेतृत्व में सभी राजा, अपने रथ, हाथी और घोड़ों के साथ, एक साथ सव्यसाची की ओर बढ़ चले।
उद्वूतं सहसा भौमं नागाश्वरथपत्तिभिः । दिवाकररथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत
हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिकों से अचानक उठी धूल, उस तेजस्वी के रथ तक पहुँचकर बहुत घनी हो गई।
तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च। तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः
हजारों हाथी और सैकड़ों राजा जब अर्जुन के बाणों की मार के क्षेत्र में पहुँचे, तो वे आगे बढ़ ही नहीं सके।
प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः। कुरूणां चानयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः
सभी जीव रोने लगे, दिशाएँ अंधकारमय हो गईं और कौरवों के बीच भयंकर विपत्ति प्रकट हुई, जो देखने में बहुत डरावनी थी।
नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः । प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ सस्त्रसङ्घैः किरीटिनः
हे भरतश्रेष्ठ, किरीटी अर्जुन के असंख्य अस्त्रों से आकाश, दिशाएँ, पृथ्वी और सूर्य — कुछ भी दिखाई नहीं दे रहे थे।
सादिता रथनागाश्च हताश्वा रथिनो रणे। विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः
रथ और हाथी मारे गए, घोड़े और सारथी भी युद्ध में मारे गए; कुछ रथपति अपने टूटे रथों से भागते हुए दिखाई दिए।
विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः । तत्रतत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः
अन्य रथी, जिनके रथ छिन गए थे, वे यहाँ-वहाँ चारों ओर अपने हथियार और कंगन पहने दौड़ते हुए दिख रहे थे।
हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः । अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
घुड़सवार अपने घोड़े छोड़कर और हाथी पर सवार लोग अपने हाथी छोड़कर, हे राजन्, अर्जुन के भय से चारों ओर भागने लगे।
रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः । पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनसायकैः
रथों, हाथियों और घोड़ों से राजा अर्जुन के बाणों से गिरते और घायल होते हुए दिखाई दे रहे थे।
सगदानुद्यतान्बाहून्सखङ्गांश्च विशांपते । सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान्
हे राजाओं के स्वामी, अर्जुन ने अपने भयंकर बाणों से गदा, तलवार, भाला, तरकश, बाण और धनुष उठाए हुए योद्धाओं के भुजाएँ काट डालीं।
साङ्कुशाकन्सपताकांश्च तत्रतत्रार्जुनो नृणाम् । निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं वपुरधारयत्
अर्जुन ने यहाँ-वहाँ मनुष्यों के अंकुश, ध्वजाएँ और अन्य अस्त्र पकड़े हुए भुजाएँ अपने भयानक बाणों से काट डालीं और एक डरावना रूप धारण कर लिया।
परिघाणां प्रदीप्तानां मुद्गराणां च मारिष । प्रासानां भिन्दिपालानां निस्त्रिशानां च संयुगे
हे भरतश्रेष्ठ, उस युद्ध में आग के समान जलती गदाएँ, मूँगरे, भाले, फेंकने वाले शस्त्र और तलवारें दिखाई दे रही थीं।
परश्वथानां पीक्ष्णानां तोमराणां च भारत। वर्मणां चापविद्धानां काञ्चनानां च भूमिप
हे राजन्, युद्ध में कुल्हाड़ी, तीखे शूल, तोमर और सोने की कवचें भी भूमि पर पड़ी हुई दिखाई दे रही थीं।
ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः । छत्राणां हेमदण्डानां तोमराणां च भारत
हे भारत, वहाँ झंडों के ढेर, चमड़े, तरह-तरह के पंखे, सोने की डंडियों वाले छत्र और भाले चारों ओर बिखरे हुए दिखाई दे रहे हैं।
प्रतोदानां च योक्राणां कशानां चैव मारिष । राशयः स्मात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ
हे मारीष, वहाँ पर चाबुक, जुएँ और कोड़ों के ढेर भी रणभूमि में इधर-उधर बिखरे हुए दिख रहे हैं।
नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत । योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन
हे भारत, तुम्हारी सेना में कोई भी पुरुष ऐसा नहीं था जो युद्ध में वीर अर्जुन का किसी भी तरह सामना कर सके।
यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशांपते। स सङ्ख्ये विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते
हे राजाओं के स्वामी, जो भी युद्ध में पार्थ के सामने जाता है, वह उसके तीखे बाणों से तुरंत ही परलोक पहुँच जाता है।
तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः। अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ
जब तुम्हारे सभी योद्धा भागने लगे, तब अर्जुन और वासुदेव ने अपने श्रेष्ठ शंख बजाए।
तत्पभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव। अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव
तुम्हारी सेना को इस तरह टूटा हुआ देखकर, तुम्हारे पिता देवव्रत ने युद्ध में मुस्कराते हुए वीर भारद्वाज से कहा।
एष पाण्डुसुतो वीर कृष्णेन सहितो बली । तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धऩञ्जयः
देखो, यह पाण्डु पुत्र बलवान अर्जुन श्रीकृष्ण के साथ ऐसे ही सेना का नाश कर रहा है जैसे धनंजय करता।
न ह्येष समरे शक्यो विजेतुं हि कथंचन । यथास्य दृश्यते रूप कालान्तकयमोपमम्
इसे युद्ध में किसी भी तरह हराया नहीं जा सकता, क्योंकि इसका रूप काल के समान विनाशकारी दिखाई देता है।