प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः । ततो दुःशासनो राजञ्श्वेतं दृष्ट्वा निपातितम्
लेकिन तुम्हारे पुत्र और सभी कौरव बहुत प्रसन्न हुए। तब, हे राजन्, दुःशासन ने श्वेत को गिरा हुआ देखकर—
वादित्रनिनदैर्घोरैर्नृत्यति स्म समंततः । तस्मिन्हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना
—चारों ओर भयंकर वाद्य-ध्वनियों के बीच नाचने लगा, जब युद्ध की शोभा भीष्म ने उस महान धनुर्धर को मार डाला।
प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः । ततो धनंजयो राजन्वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः
शिखण्डी के नेतृत्व में सभी महान धनुर्धर काँप उठे। तब, हे राजन्, धनञ्जय और सभी वृष्णि धीरे-धीरे पीछे हट गए।
अवहारं शनैश्चक्रुर्निहते वाहिनीपतौ। ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत
सेना के सेनापति के मारे जाने पर वे सब धीरे-धीरे पीछे हटने लगे। फिर, हे भारत, तुम्हारी और उनकी दोनों सेनाएँ लौटने लगीं।
तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः । पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः । चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः
तुम्हारे और शत्रु पक्ष के लोग बार-बार गर्जना करते हुए लौटने लगे। महान रथी पाण्डव मन में व्याकुल होकर, उस भयानक एकल युद्ध में हुए वध को सोचते हुए लौट गए।
( श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः। किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
हे तात, जब श्वेत सेनापति युद्ध में शत्रुओं द्वारा मारा गया, तब पाञ्चाल और पाण्डवों के साथ महान धनुर्धर क्या करने लगे?
सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् । तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम्
जब उन्होंने सुना कि सेनापति श्वेत युद्ध में मारा गया, और शत्रु उस उद्देश्य के लिए प्रयास करते हुए भाग रहे हैं—
मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः। प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे
हे संजय, तुम्हारे विजय के वचन सुनकर मेरा मन प्रसन्न होता है। उनके प्रयास और शत्रु की पीछे हटने की बात सुनकर मैं उपाय सोचता हूँ।
स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा । कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता
वह वीर, वृद्ध और अनुरक्त कुरुपति सदा अपने पिता के बुद्धिमान पुत्र के कारण वैर रखता था।
तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा । सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति
उसी के भय और चिंता से वह पहले पाण्डवों की शरण में गया था, अपनी सारी सेना छोड़कर किले में जाकर ठहर गया।
पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च । सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः
पाण्डवों के प्रताप से उसने दुर्ग में निवास किया और सदा अपने शत्रुओं को सताता रहा, और श्रेष्ठ आचरण निभाता रहा।
आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः। ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ।।)
उन राजाओं की पूर्व की दुष्टता सचमुच आश्चर्यजनक है। तो फिर, हे संजय, युधिष्ठिर के भक्त वह कैसे मारा गया?
प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः। न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन
मेरा वह पुत्र, जो नीच और अधम था, नियुक्त और स्वीकार किया गया; भीष्म और आचार्य ने कभी युद्ध की इच्छा नहीं की।
न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये । न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः
न कृपाचार्य, न गान्धारी, न मैं, हे संजय, न वासुदेव, न वृष्णि, न धर्मराज पाण्डव— किसी ने भी युद्ध का समर्थन नहीं किया।
न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ । वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च
न भीम, न अर्जुन, न मद्री के दोनों पुत्र, जो पुरुषों में श्रेष्ठ हैं; मुझे, गान्धारी और विदुर द्वारा बार-बार रोके जाने पर भी—
जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना । दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय
—जमदग्नि के पुत्र राम और महात्मा व्यास द्वारा भी समझाने पर भी, दुर्योधन सदा युद्ध करने पर अड़ा रहा, हे संजय।
कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् । दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत्
कर्ण, सुभल के दुष्ट पुत्र और दुःशासन की सलाह मानकर उसने पाण्डवों की कोई परवाह नहीं की।
तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय । श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च
संजय, मुझे लगता है कि अब उसने भयानक विपत्ति पा ली है—श्वेत के मारे जाने और भीष्म की विजय से।
संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि । अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति
पार्थ ने कृष्ण के साथ मिलकर युद्ध में क्रोध में आकर क्या किया? हे पिताश्री, अर्जुन का डर मेरे मन से जाता नहीं।
स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः । मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति
कुन्तीपुत्र धनंजय बड़ा वीर और फुर्तीला है। मुझे विश्वास है कि वह अपने बाणों से शत्रुओं के शरीर चूर-चूर कर देगा।
ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले । अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः
जो इन्द्र के छोटे भाई के समान पराक्रमी, बल में महेन्द्र के समान, और जिसका क्रोध व संकल्प कभी व्यर्थ नहीं जाता—उसे देखकर तुम्हारे मन में क्या हुआ?
तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः । इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः
वैसे ही, वह वेदों का ज्ञाता, अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी, इन्द्र के अस्त्रों का जानकार, संयमी और युद्ध में विजयी भी आगे बढ़ा।
वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः । सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः
जो वज्र के समान अस्त्र चलाता है, हाथ में तलवार लिए वार करने को तैयार है, उस महाबली रथी ने जोरदार गर्जना की।
स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली । धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते
संजय, जब श्वेत युद्ध में गिर पड़ा, तब द्रुपद के बलवान और बुद्धिमान पुत्र धृष्टद्युम्न ने क्या किया?
पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः । मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम्
पहले के अपराध और सेनापति के मारे जाने से मुझे लगता है कि उन महात्मा पाण्डवों के हृदय में आग सी जल उठी।
तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च । न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि । कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय
उनके क्रोध को दिन-रात सोचकर मुझे चैन नहीं मिलता—यह सब दुर्योधन के कारण है। संजय, बताओ वह महायुद्ध कैसे हुआ।
श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् । न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि
राजन, धैर्य से सुनो, तुम्हारा बहुत बड़ा नुकसान हुआ है। लेकिन इस सबका दोष केवल दुर्योधन पर मत डालो।
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव। संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा
पानी निकल जाने के बाद बांध बनाना, जैसा भोजन है वैसा ही खाना, या घर में आग लगने पर कुआं खोदना—अब तुम्हारा प्रयास ऐसा ही है।
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत
उस भयानक दिन में, जब दोपहर बीत चुकी थी, तुम्हारे और शत्रु पक्ष के बीच फिर से युद्ध छिड़ गया।
श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् । कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्
जब श्वेत, विराट की सेना के सेनापति, मारे गए और कृतवर्मा के साथ शल्य को खड़ा देखा गया,