यावदिच्छेद्धरिरयं तावदस्ति न चान्यथा।' यत्तद्धोरं पशुपतिः प्रादादस्त्रं महन्मम। कैराते द्वन्द्वयुद्धे तु तदिदं मयि वर्तते
जब तक यह हरि चाहेगा, तब तक यह संभव है, और अन्यथा नहीं; जो भयानक अस्त्र मुझे किरात के साथ द्वंद्व युद्ध में पशुपति ने दिया था, वह मेरे पास है।
यद्युगान्ते पशुपतिः सर्वभूतानि संहरन् । प्रयुङ्क्ते पुरुषव्याघ्र तदिदं मयि वर्तते
यदि युग के अंत में पशुपति सभी प्राणियों का संहार करता है, हे पुरुषों में श्रेष्ठ, वही अस्त्र मेरे पास है।
तन्न जानाति गाङ्गेयो न द्रोणो न च गौतमः । न च द्रोणसुतो राजन्कुत एव तु सूतजः
इसकी जानकारी भीष्म, द्रोण या गौतम को नहीं है, न ही द्रोणपुत्र को, हे राजन्—फिर रथी के पुत्र को तो और भी नहीं।
न तु युक्तं रणे हन्तुं दिव्यैरस्त्रैः पृथग्जनम् । आर्जवेनैव युद्धेन विजेष्यामो वयं परान्
परंतु युद्ध में साधारण लोगों को दिव्य अस्त्रों से मारना उचित नहीं है; हम सीधी लड़ाई से ही शत्रुओं को जीतेंगे।
तथेमे पुरुषव्याघ्राः सहायास्तव पार्थिव । सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः
इसलिए, हे राजन्, ये सभी पुरुषों में श्रेष्ठ आपके सहायक हैं—सभी दिव्य अस्त्रों के ज्ञाता, सभी युद्ध के इच्छुक।
वेदान्तावभृथस्नाताः सर्व एतेऽपराजिताः । निहन्युः समरे सेनां देवानामपि पाण्डव
ये सभी वेदांत स्नान कर चुके, अपराजित योद्धा हैं; हे पाण्डव, ये देवताओं की सेना को भी युद्ध में पराजित कर सकते हैं।
शिखण्डी युयुधानश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । भीमसेनो यमौ चोभौ युधामन्यूत्तमौजसौ
शिखण्डी, युयुधान, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, भीमसेन, दोनों यमपुत्र, युधामन्यु और उत्तमौज—
विराटद्रुपदौ चोभौ भीष्मद्रोणसमौ युधि। शङ्खश्चैव महाबाहुर्हैडिम्बश्च महाबलः
विराट और द्रुपद, दोनों युद्ध में भीष्म-द्रोण के समान; शंख, महाबाहु, और महाबली हिडिंब—
पुत्रोऽस्याञ्जनपर्वा तु महाबलपराक्रमः । शैनेयश्च महाबाहुः सहायो रणकेविदः
उनका पुत्र अंजनपर्व, जो अत्यंत बलवान और पराक्रमी है; शैनेय, महाबाहु, युद्धकला में निपुण, सहायक—
अभिमन्युश्च बलवान्द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । स्वयं चापि समर्थोसि त्रेलोक्योत्सादनेपि च
अभिमन्यु, बलवान, और द्रौपदी के पाँचों पुत्र; और आप स्वयं भी तीनों लोकों का संहार करने में समर्थ हैं।
क्रोधाद्यं पुरुषं पश्येस्तथा शक्रसमद्युते। स क्षिप्रं नभवेद्व्यक्तमिति त्वां वेद्मि कौरव
जो व्यक्ति क्रोध में डूब जाता है, उसे इन्द्र के समान शक्तिशाली समझना चाहिए; लेकिन, हे कौरव, मैं जानता हूँ कि वह जल्दी ही अपनी स्पष्टता खो देता है।
ततः प्रभाते विमले धार्तराष्ट्रेण चोदिताः। दुर्योधनेन राजानः प्रययुः पाण्डवान्प्रति
फिर, भोर होते ही जब आकाश निर्मल था, दुर्योधन के कहने पर सभी राजा पाण्डवों की ओर चल पड़े।
आप्लाव्य शुचयः सर्वे स्रग्विणः शुक्लवाससः। गृहीतशस्त्रा ध्वजिनः स्वस्ति वाच्य हुताग्नयः
सभी ने स्नान कर शुद्ध होकर, फूलों की मालाएँ पहनकर, सफेद वस्त्र धारण किए, शस्त्र और ध्वज लिए, मंगल वचन बोलते और अग्नि में आहुति देकर आगे बढ़े।
सर्वे ब्रह्मविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः । सर्वे कामकृतश्चैव सर्वे चाहवलक्षणाः
वे सभी वेदों के ज्ञाता, वीर, उत्तम आचरण और व्रतों वाले, अपनी इच्छा से कार्य करने वाले और वीरता के चिह्नों से युक्त थे।
आहवेषु पराँल्लोकाञ्जिगीषन्तो महाबलाः । एकाग्रमनसः सर्वे श्रद्दधानाः परस्परम्
वे सब बलवान योद्धा युद्ध के द्वारा ऊँचे लोकों की प्राप्ति की इच्छा से, एकाग्र मन और आपसी विश्वास के साथ आगे बढ़े।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केकया बाह्लिकैः सह । प्रययुः सर्व एवैते भारद्वाजपुरोगमाः
अवन्ती के विंद और अनुविंद, केकय, बाह्लिक—ये सभी भरद्वाज के नेतृत्व में एक साथ चल पड़े।
अश्वत्थामा शान्तनवः सैन्धवोऽथ जयद्रथः। दाक्षिणात्याः प्रतीच्याश्च पार्वतीयाश्च ने नृपाः
अश्वत्थामा, शांतनु के पुत्र, सिंधु के राजा, जयद्रथ, दक्षिण, पश्चिम और पर्वतीय प्रदेशों के राजा—ये सभी राजा भी सेना में शामिल हुए।
गान्धारराजः शकुनिः प्राच्योदीच्याश्च सर्वशः । शकाः किराता यवनाः शिबयोऽथ वसातयः
गांधार के राजा शकुनि, पूर्व और उत्तर दिशा के सभी राजा, शक, किरात, यवन, शिबि और वसाति भी साथ थे।
स्वैः स्वैरनीकैः सहिताः परिवार्य महारथम् । एते महारथाः सर्वे द्वितीये निर्ययुर्बले
ये सभी महाबली रथी अपनी-अपनी सेना के साथ, उस महाबली रथी को घेरकर, दूसरी सेना के रूप में निकले।
कृतवार्मा सहानीकस्त्रिगर्तश्च महारथः । दुर्योधनश्च नृपतिर्भ्रातृभिः परिवारितः
कृतवर्मा अपनी सेना के साथ, त्रिगर्त का महाबली रथी, और राजा दुर्योधन अपने भाइयों से घिरा हुआ था।
शलो भूरिश्रवाः शल्यः कौसल्योऽथ बृहद्रथः । एते पश्चादनुगता धार्तराष्ट्रपुरोगमाः
शाल, भूरिश्रवा, शल्य, कोसल का राजा और बृहद्रथ—ये सभी धृतराष्ट्रों के नेतृत्व में पीछे-पीछे चले।
ते समेत्य यथान्यायं धार्तराष्ट्रा महाबलाः। कुरुक्षेत्रस्य पश्चार्धे व्यवातिष्ठन्त दंशिताः
वे सब शक्तिशाली धृतराष्ट्र, विधिपूर्वक एकत्र होकर, कुरुक्षेत्र के पश्चिमी भाग में सज्ज होकर खड़े हो गए।
दुर्योधनस्तु शिबिरं कारयामास भारत । यथैव हास्तिनपुरं द्वितीयं समलंकृतम्
इसके बाद दुर्योधन ने, हे भरत, एक ऐसा शिविर बनवाया जो सजे-धजे हस्तिनापुर के समान ही भव्य था।
न विशेषं विजानन्ति पुरस्य शिबिरस्य वा । कुशला अपि राजेन्द्र नरा नगरवासिनः
हे राजेन्द्र, नगर के कुशल निवासी भी नगर और शिविर में कोई अंतर नहीं पहचान सके।
तादृशान्येव दुर्गाणि राज्ञामपि महीपतिः । कारयामास कौरव्यः शतशोऽथ सहस्रशः
कौरव राजा ने ऐसे ही किले और भी राजाओं के लिए सैकड़ों-हजारों की संख्या में बनवाए।
पञ्चयोजनमुत्सृज्य माण्डलं तद्रणाजिरम् । सेनानिवेशास्ते राजन्नाविशञ्छतसङ्घशः
पाँच योजन की दूरी छोड़कर, सेनाएँ सैकड़ों के समूह में रणभूमि को घेरती हुई अपने-अपने शिविरों में चली गईं।
तत्र ते पृथिवीपाला यथोत्साहं यथाबलम् । विविशुः शिबिराण्यत्र द्रव्यवन्ति सहस्रशः
वहाँ पृथ्वी के सभी राजा अपनी शक्ति और उत्साह के अनुसार, हजारों समृद्ध शिविरों में प्रवेश कर गए।
तेषां दुर्योधनो राजा ससैन्यानां महात्मनाम् । व्यादिदेश स बाह्यानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम्
उनके लिए राजा दुर्योधन ने, उन महान आत्माओं के साथ, शिविर के बाहर वालों के लिए भी उत्तम भोजन और सामग्री की व्यवस्था की।
सनागाश्वमनुण्याणां ये च शिल्पोपजीविनः । ये चान्येऽनुगतास्तत्र सूतमागधबन्दिनः
जो लोग हाथी, घोड़े और रथों के साथ अपनी कला से जीवन यापन करते थे, और जो अन्य लोग वहाँ आए थे—सारथी, गायक और भाट—
वणिजो गणिकाश्चारा ये चैव प्रेक्षका जनाः । सर्वांस्तन्कौरवो राजा विधिवत्प्रत्यवैक्षत
व्यापारी, गणिका, गुप्तचर और जो लोग देखने आए थे—कौरव राजा ने उन सबको विधिपूर्वक देखा।