ततो जगाम वसुधां मम बाणप्रपीडितः । जानुभ्यां धनुरुत्सृज्य रामो मोहवशं गतः
फिर मेरे बाणों से घायल होकर राम भूमि पर गिर पड़े, उन्होंने धनुष छोड़ दिया और घुटनों के बल बैठ गए, उनके मन में भारी भ्रम छा गया था।
ततस्तस्मिन्निपतिते रामे भूरिसहस्रदे । आवव्रुर्जलदा व्योम क्षरन्तो रुधिरं बहु
राम के गिरते ही आकाश में असंख्य बादल छा गए, जो बहुत सारा रक्त बरसाने लगे।
उल्काश्च शतशः पेतुः सनिर्घाताः सकम्पनाः। अर्कं च सहसा दीप्तं स्वर्भानुरभिसंवृणोत्
सैकड़ों उल्काएँ गड़गड़ाहट और कंपन के साथ गिरने लगीं; और अचानक स्वर्भानु ने तेजस्वी सूर्य को ढँक लिया।
ववुश्च वाताः परुषाश्चलिता च वसुंधरा । गृध्रा बलाश्च कङ्काश्च परिपेतुर्गुदा युताः
तीव्र हवाएँ चलने लगीं, धरती काँप उठी, और गिद्ध, सियार तथा कौए झुंड बनाकर चारों ओर मँडराने लगे।
दीप्तायां दिशि गोमायुर्दारुणं मुहुरुन्नदत् । अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्भृशनिःस्वनाः
दिशा में आग की तरह चमकते हुए एक सियार बार-बार भयानक आवाज़ में चिल्लाया; बिना बजाए नगाड़े गूँजने लगे, जिनकी ध्वनि बहुत तीव्र थी।
एतदौत्पातिकं सर्वं घोरमासीद्भयंकरम् । विसंज्ञकल्पे धरणीं गते रामे महात्मनि
राम जैसे महान आत्मा के मूर्छित होकर धरती पर गिरते ही ये सारे भयानक और डरावने अपशकुन प्रकट हुए।
ततो वै सहसोत्थाय रामो मामभ्यवर्तत । पुनर्युद्धाय कौरव्य विह्वलः क्रोधमूर्छितः
इसके बाद राम अचानक उठ खड़े हुए और क्रोध से व्याकुल होकर, हे कौरव, फिर से मुझसे युद्ध करने के लिए आगे बढ़े।
आददानो महाबाहुः कार्मुकं तालसन्निभम् । ततो मय्याददानं तं राममेव न्यवारयन्
शक्तिशाली राम ने ताड़ के वृक्ष के समान विशाल धनुष उठाया, लेकिन जैसे ही वे उसे उठाने लगे, मैंने उन्हें रोक लिया।
महर्षयः कृपायुक्ताः क्रोधाविष्टोऽपि भार्गवः । समाहरदमेयात्मा शरं कालानलोपमम्
महर्षिगण दया से भरकर वहाँ आ गए, और भले ही भृगुवंशी राम क्रोध में थे, वे सब उन्हें घेरकर खड़े हो गए; अपराजेय राम ने कालाग्नि के समान बाण उठाया।
सतो रविर्मन्दमरीचिमण्डलो जगामास्तं पांसुपुञ्जावगूढः निशा व्यगाहत्सुखशीतमारुता ततो युद्धं प्रत्यवहारयाव-
सूर्य की किरणें मंद पड़ गईं, वह धूल के गुबार से ढँककर अस्त हो गया; शीतल पवन से रात छा गई; तब हमने युद्ध को स्थगित कर दिया।
एवं राजन्नवहारो बभूव ततः पुनर्विमलेऽभूत्सुघोरम्। कल्यंकल्यं विंशतिं वै दिनानि तथैव चान्यानि दिनानि त्रीणि
इस प्रकार, हे राजन्, युद्ध स्थगित हुआ; फिर जब रात साफ़ हुई, तो भयानक युद्ध फिर शुरू हो गया। बीस दिन तक और फिर तीन दिन तक लगातार इसी तरह युद्ध चलता रहा।
ततोऽहं निशि राजेन्द्र प्रणम्य शिरसा तदा। ब्राह्मणानां पितॄणां च देवतानां च सर्वशः
फिर रात को, हे राजेन्द्र, मैंने सिर झुकाकर सभी ब्राह्मणों, पितरों और देवताओं को प्रणाम किया।
नक्तंचराणां भूतानां राजन्यानां विशांपते। शयनं प्राप्य रहिते मनसा समचिन्तयम्
रात में, जब मैं एकांत में अपने शयन स्थान पर पहुँचा, हे जनों के स्वामी, तब मैंने मन ही मन रात्रिचर प्राणियों, भूतों, राजाओं और मनुष्यों के बारे में विचार किया।
जामदग्न्येन मे युद्धमिदं परमदारुणम् । अहानि च बहून्यद्य वर्तते सुमहात्ययम्
जामदग्न्य के साथ मेरा यह युद्ध अत्यंत भयानक है, और बहुत से दिन इस बड़ी विपत्ति में बीत चुके हैं।
न च रामं महावीर्यं शक्नोमि रणमूर्धनि । विजेतुं समरे विप्रं जामदग्न्यं महाबलम्
मैं युद्ध के बीच में महाबली, महावीर्यवान ब्राह्मण जामदग्न्य राम को पराजित करने में असमर्थ हूँ।
यदि शक्यो मया जेतुं जामदग्न्यः प्रतापवान् । दैवतानि प्रसन्नानि दर्शयन्तु निशां मम
यदि मैं तेजस्वी जामदग्न्य को जीतने में समर्थ हूँ, तो देवता रात में मुझे कोई शुभ संकेत दिखाएँ।
ततो निशि च राजेन्द्र प्रसुप्तः शरविक्षतः । दक्षिणेनेह पार्श्वेन प्रभातसमये तदा
फिर, हे राजेन्द्र, रात में बाणों से घायल होकर मैं अपने दाएँ करवट लेट गया और सुबह तक सोता रहा।
ततोऽहं विप्रमुख्यैस्तैर्यैरस्मि पतितो रथात्। उत्थापितो धृतश्चैव मा भैरिति च सान्त्वितः
इसके बाद, उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने मुझे रथ से गिरा हुआ उठाया, सहारा दिया और कहा— 'डरो मत'— इस प्रकार मुझे ढाढ़स बँधाया।
त एव मां महाराज स्वप्ने दर्शनमेत्य वै । परिवार्याब्रुवन्वाक्यं तन्निबोध कुरूद्वह
हे महाराज, वही दिव्य पुरुष मेरे स्वप्न में प्रकट हुए, मुझे चारों ओर से घेरकर बोले—हे कुरुओं में श्रेष्ठ, उनकी बात ध्यान से सुनो।
उत्तिष्ठ मा भैर्गाङ्गेय न भयं तेऽस्ति किंचन। रक्षामहे त्वां कौरव्य स्वशरीरं हि नो भवान्
हे गंगापुत्र, उठो, डर मत, तुम्हें कोई भय नहीं है। हे कौरव, हम तुम्हारी रक्षा करेंगे, क्योंकि तुम हमारे ही समान हो।
न त्वां रामो रणे जेता जामदग्न्यः कथंचन । त्वमेव समरे रामं विजेता भरतर्षभ
हे भरतवंशी, युद्ध में जमदग्निपुत्र राम तुम्हें कभी नहीं जीत पाएंगे; बल्कि तुम ही रणभूमि में राम को पराजित करोगे।
इदमस्त्रं सुदयितं प्रत्यभिज्ञास्यते भवान् । विदितं हि तवाप्येतत्पूर्वस्मिन्देहधारणे
यह प्रिय अस्त्र तुम्हें पहचान में आ जाएगा, क्योंकि पिछले जन्म में भी तुम इसे जानते थे।
प्राजापत्यं विश्वकृतं प्रस्वापं नाम भारत । न हीदं वेद रामोऽपि पृथिव्यां वा पुमान्क्वचित्
हे भारत, यह प्रजापति का बनाया हुआ 'प्रस्वाप' नामक अस्त्र है; इसे न तो राम जानते हैं, न ही पृथ्वी पर कोई अन्य मनुष्य।
तत्स्मरस्व महाबाहो भृशं संयोजयस्व च। उपस्थास्यति राजेन्द्र स्वयमेव तवानघ
हे महाबाहु, इसे याद करो और सावधानी से प्रयोग करो; हे निष्पाप राजन्, यह स्वयं तुम्हारे पास आ जाएगा।
येन सर्वान्महावीर्यान्प्रशासिष्यसि कौरव । न च रामः क्षयं गन्ता तेनास्त्रेण नराधिप
हे कौरव, इसी अस्त्र से तुम सभी महान वीरों को वश में कर लोगे; लेकिन हे राजन्, राम इस अस्त्र से नष्ट नहीं होंगे।
एनसा न तु संयोगं प्राप्स्यसे जातु मानद । स्वप्स्यते जामदग्न्योऽसौ त्वद्बाणबलपीडितः
हे मान देने वाले, इस अस्त्र के प्रयोग से तुम्हें कोई दोष नहीं लगेगा; तुम्हारे बाणों के प्रभाव से जमदग्निपुत्र निद्रा में चले जाएंगे।
ततो जित्वा त्वमेवैनं पुनरुत्थापयिष्यसि। अस्त्रेण दयितेनाजौ भीष्म संबोधनेन वै
फिर जब तुम उन्हें जीत लोगे, तो इसी प्रिय अस्त्र से, हे भीष्म, युद्ध में पुकारकर उन्हें फिर से जगा दोगे।
एवं कुरुष्व कौरव्य प्रभाते रथमास्थितः। प्रसुप्तं वा मृतं वेति तुल्यं मन्यामहे वयम्
हे कौरव, प्रातःकाल रथ पर चढ़कर ऐसा ही करना; वह सोए हों या मरे हों, हमारे लिए दोनों एक समान हैं।
न च रामेण मर्तव्यं कदाचिदपि पार्थिव। ततः समुत्पन्नमिदं प्रस्वापं युज्यतामिति
हे राजन्, राम को कभी भी मारना नहीं चाहिए; इसलिए अब इस 'प्रस्वाप' का प्रयोग करो।
इत्युक्त्वान्तर्हिता राजन्सर्व एव द्विजोत्तमाः । अष्टौ सदृशरूपास्ते सर्वे भासुरमूर्तयः
ऐसा कहकर, हे राजन्, वे सभी श्रेष्ठ द्विज अचानक अदृश्य हो गए; वे आठों एक जैसे और तेजस्वी रूप वाले थे।