पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः । नोत्सहेऽनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन
इस पापी, निर्दयी, धर्म छोड़ने वाले और दुष्ट की दुर्भाग्य से भरी बातें मैं किसी भी तरह से सुनने में असमर्थ हूँ।
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् । उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः
ऐसा कहकर, वृद्ध भीष्म, जो भरतवंश में श्रेष्ठ और सत्यनिष्ठ पराक्रमी थे, अत्यंत क्रोध में वहाँ से उठकर चले गए।
प्रातरुत्थाय कृष्णस्तु कृतवान्सर्वमाह्निकम्। ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः प्रययौ नगरं प्रति
प्रातःकाल उठकर कृष्ण ने अपने सभी नित्यकर्म किए; फिर ब्राह्मणों की आज्ञा लेकर वे नगर की ओर चल पड़े।
तं प्रयान्तं महाबाहुमनुज्ञाप्य महाबलम् । पर्यवर्तन्त ते सर्वे वृकस्थलनिवासिनः
जब बलशाली कृष्ण वहाँ से चले, तो वृकस्थल के सभी निवासी उनसे विदा लेकर लौट गए।
प्रददौ पुण्डरीकाक्षो रत्नानि च धनानि च। तान्प्रस्थाप्य महाबाहुरुपायात्कुरुसंसदम्
कमलनयन कृष्ण ने रत्न और धन दान में दिए; फिर उन्हें विदा कर, वे महाबली कुरु सभा की ओर बढ़े।
धार्तराष्ट्रास्तमायान्तं प्रत्युञ्जग्मुः स्वलङ्कृताः । दुर्योधनादृते सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः
धृतराष्ट्र के पुत्र, दुर्योधन को छोड़कर, भीष्म, द्रोण, कृप और अन्य सभी अलंकृत होकर कृष्ण के स्वागत के लिए आगे आए।
पौराश्च बहुला राजन्हृषीकेशं दिदृक्षवः । यानैर्बहुविधैरन्ये पद्भिरेव तथाऽपरे
राजन, बहुत से नगरवासी हृषीकेश के दर्शन की इच्छा से तरह-तरह के वाहनों पर और कुछ पैदल ही वहाँ पहुँचे।
स वै पथि समागम्य भीष्मेणाक्लिष्टकर्मणा । द्रोणेन धार्तराष्ट्रैश्च तैर्वृतो नगरं ययौ
मार्ग में भीष्म, जिनके कर्म निष्कलंक हैं, द्रोण और धृतराष्ट्र के पुत्रों से मिलकर कृष्ण उनके साथ नगर में प्रविष्ट हुए।
कृष्णसंमाननार्थं च नगरं समलङ्कृतम्। बभूव राजमार्गश्च बहुरत्नसमाचितः
कृष्ण के सम्मान के लिए नगर को भली-भाँति सजाया गया था और राजमार्ग बहुमूल्य रत्नों से भर गया था।
न च कश्चिद्गृहे राजंस्तदाऽऽसीद्भरतर्षभ। न स्त्री न वृद्धो न शिशुर्वासुदेवदिदृक्षया
उस समय, भरतश्रेष्ठ, कोई भी अपने घर में नहीं था—न स्त्री, न वृद्ध, न बालक—सब वासुदेव के दर्शन की इच्छा से बाहर थे।
राजमार्गे नरास्तस्मिन्संस्तुवन्त्यवनिं गताः । तस्मिन्काले महाराज हृषीकेशप्रवेशने
राजमार्ग पर उपस्थित लोग, हे महाराज, हृषीकेश के नगर में प्रवेश के समय भूमि की प्रशंसा कर रहे थे।
आवृतानि वरस्त्रीभिर्गृहाणि सुमहान्त्यपि । प्रचलन्तीव भारेण दृश्यन्तेस्म महीतले
श्रेष्ठ स्त्रियों से भरे हुए बड़े-बड़े घर भी पृथ्वी पर ऐसे दिखाई दे रहे थे मानो उनके भार से डोल रहे हों।
तथा च गतिमन्तस्ते वासुदेवस्य वाजिनः । प्रनष्टगतयोऽभूवन्राजमार्गे नरैर्वृते
इस तरह वासुदेव के तेज़ घोड़े, जब राजमार्ग पर लोगों से घिर गए, तो उनकी गति रुक गई।
स गृहं धृतराष्ट्रस्य प्राविशच्छत्रुकर्शनः। पाण्डुरैः पुण्डरीकाक्षः प्रासादैरुपशोभितम्
फिर शत्रुओं का दमन करने वाले, कमलनयन पाण्डव, धृतराष्ट्र के उस घर में पहुँचे, जो उजले महलों से सजा हुआ था।
तिस्रः कक्ष्या व्यतिक्रम्य केशवो राजवेश्मनः । वैचित्रवीर्यं राजानमभ्यगच्छदरिन्दमः
राजमहल की तीन परकोटियाँ पार करके केशव, शत्रुओं का नाश करने वाले, विचित्रवीर्य के राजा के पास पहुँचे।
अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । तहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः
दाशार्ह वंशज के वहाँ पहुँचने पर, बुद्धिमान राजा, द्रोण और भीष्म के साथ, अपनी कीर्ति के अनुसार, उठ खड़े हुए।
कृपश्च सोमदत्तश्च महाराजश्च बाह्लिकः। आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम्
कृपाचार्य, सोमदत्त और महान राजा बाह्लिक—सभी जनार्दन का सम्मान करते हुए अपनी-अपनी जगह से उठे।
ततो राजानमासाद्य धृतराष्ट्रं यशस्विनम्। सभीष्मं पूजयामास वार्ष्णेयो वाग्भिरञ्जसा
फिर वृष्णिवंशी ने, भीष्म के साथ, यशस्वी धृतराष्ट्र के पास जाकर, मधुर वचनों से उनका आदर किया।
तेषु धर्मानुपूर्वी तां प्रयुज्य मधुसूदनः । यथावयः समीयाय राजभिः सह माधवः
वहाँ मधुसूदन ने धर्म के अनुसार, राजाओं का उनकी उम्र के अनुसार आदरपूर्वक स्वागत किया।
अथ द्रोणं सबाह्लीकं सपुत्रं च यशस्विनम्। कृपं च सोमदत्तं च समीयाय जनार्दनः
फिर जनार्दन ने द्रोण, पुत्र सहित बाह्लिक, कृपाचार्य और सोमदत्त—इन सभी प्रसिद्ध पुरुषों का अभिवादन किया।
तत्रासीदूर्जितं मृष्टं काञ्चनं महदासनम् । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य तत्रोपाविशदच्युतः
वहाँ एक सुंदर, चमकदार स्वर्णासन रखा था, और धृतराष्ट्र के आदेश से अच्युत उस पर बैठ गए।
अथ गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने । उपजह्नुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रपुरोहिताः
फिर धृतराष्ट्र के पुरोहितों ने, विधिपूर्वक, जनार्दन के लिए गाय, मधुपर्क और जल प्रस्तुत किया।
कृतातिथ्यस्तु गोविन्दः सर्वान्परिहसन्कुरून् । आस्ते सांबन्धिकं कुर्वन्कुरुभिः परिवारितः
अतिथि-सत्कार के बाद, गोविन्द कुरुओं से घिरे हुए, सबका हालचाल पूछते हुए, अपने संबंधियों के साथ बैठ गए।
सोऽर्चितो धृतराष्ट्रेण पूजितश्च महायशाः । राजानं समनुज्ञाप्य निरक्रामदरिन्दमः
धृतराष्ट्र द्वारा सम्मानित और पूजित होकर, महायशस्वी शत्रुओं का दमन करने वाले ने, राजा से आज्ञा लेकर वहाँ से प्रस्थान किया।
तैः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरुसंसदि । विदुरावसथं रम्यमुपातिष्ठत माधवः
कुरुओं की सभा में, सब रीति के अनुसार मिलकर, माधव सुंदर विदुर के निवास पर गए।
विदुरः सर्वकल्याणैरभिगम्य जनार्दनम् । अर्चयामास दाशार्हं सर्वकामैरुपस्थितम्
विदुर ने, सब शुभ चिन्हों के साथ जनार्दन का स्वागत किया और दाशार्ह का सब इच्छित वस्तुओं से आदर किया।
कृतातिथ्यं तु गोविन्दं विदुरः सर्वधर्मवित्। कुशलं पाण्डुपुत्राणामपृच्छन्मधुसूदनम्
जब गोविन्द का अतिथि-सत्कार हो गया, तब सब धर्मों को जानने वाले विदुर ने, मधुसूदन से पाण्डुपुत्रों की कुशल पूछी।
प्रीयमाणस्य सुहृदो विदुरो बुद्धिसत्तमः । धर्मार्थनित्यस्य सतो गतरोवस्य धीमतः
अपने प्रिय मित्र, धर्म और अर्थ में नित्य लगे, बुद्धिमान और लंबे समय बाद आए हुए विदुर से—
तस्य सर्वं सविस्तारं पाण्डवानां विचेष्टितम् । क्षत्तुराचष्ट दाशार्हः सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्
दाशार्ह ने, जो सब कुछ अपनी आँखों से देख चुके थे, पाण्डवों के सारे कार्य विस्तार से विदुर को बताए।
अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः। पितृष्वसारं स पृथामभ्यगच्छदरिन्दमः
फिर दोपहर के समय, जनार्दन विदुर के पास गए और शत्रुओं का दमन करने वाले ने अपनी बुआ कुन्ती से भी भेंट की।