सर्वे च पृथिवीपाला मदर्थे तात पाण्डवान्। आर्याः शस्त्रभृतः शूराः समर्थाः प्रतिबाधितुं
पृथ्वी के सभी राजा, जो कुलीन, शस्त्रधारी और पराक्रमी हैं, पिता जी, मेरे लिए पाण्डवों का सामना करने को तैयार हैं।
न मामकान्पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम् । पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून्सपुत्रान्योद्धुमाहवे
पाण्डव मेरे सामने टिक नहीं सकते; क्योंकि मैं अपने बेटों के साथ युद्ध में उन्हें हराने के लिए आगे बढ़ चुका हूँ।
मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत । ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना
जो भी राजा मुझे प्रसन्न करना चाहते हैं, हे भारत, वे पाण्डवों को वैसे ही रोक लेंगे जैसे धागा सुइयों को रोक लेता है।
महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः । अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
मेरे योद्धाओं के रथों की बड़ी सेना और बाणों की वर्षा से पाञ्चाल और पाण्डव सभी दब जाएंगे।
उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष सञ्जय। न हि शक्तो रमे जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम्
मेरा बेटा जैसे पागल हो गया है, संजय, वह धर्म के मार्ग पर चलने वाले युधिष्ठिर को युद्ध में जीत नहीं सकता।
जानाति हि यथा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम्। बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम्
भीष्म अच्छी तरह जानते हैं कि पाण्डव, उनके बेटे, जो बलवान, धर्मज्ञ और महान आत्मा हैं, उनकी शक्ति कितनी है।
यतो नारोचयदयं विग्रहं तैर्महात्मभिः। किं तु सञ्जय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम्
इसी कारण उन्होंने उन महापुरुषों से युद्ध को उचित नहीं माना; लेकिन संजय, तुम फिर से उनके कार्य मुझे बताओ।
कस्तांस्तरस्विनो भूयः सन्दीपयति पाण्डवान्। अर्चिष्मतो महेष्वासान्हविषा पावकानिव
कौन है जो उन तेजस्वी, महान धनुर्धर पाण्डवों को और भी उत्साहित करता है, जैसे हवन से अग्नि प्रज्वलित होती है?
धृष्टद्युम्नः सदैवैतान्सन्दीपयति भारत। युद्ध्यध्वमिति माभैष्ट युद्धाद्भरतसत्तमाः
धृष्टद्युम्न ही उन्हें सदा उत्साहित करता है, हे भारत, और कहता है—‘युद्ध करो, डरो मत, हे भारतश्रेष्ठ, युद्ध से।’
ये केचित्पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः। युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले शस्त्रसङ्कुले
जो भी राजा वहाँ धृतराष्ट्र के पुत्र के साथ हैं, वे सब उस घमासान और शस्त्रों से भरे युद्ध में शामिल होंगे।
तान्सर्वानाहवे क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान्। अहमेकः समादास्ये तिमिर्यत्स्यानिवोदकात्
जो भी क्रोधित होकर अपने साथियों सहित युद्ध में इकट्ठे होंगे, उन्हें मैं अकेला ही वैसे ही शांत कर दूँगा जैसे जल से अंधकार मिट जाता है।
भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणिं शल्यं सुयोधनम् । एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्
भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, द्रौणि, शल्य, सुयोधन—इन सबको भी मैं वैसे ही रोक लूंगा जैसे तट समुद्र को रोकता है।
तथा ब्रुवन्तं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरः। तव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालः पाण्डवैः सह
ऐसा कहते हुए धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने उत्तर दिया—‘तुम्हारा साहस और बल, पाञ्चालों और पाण्डवों के साथ—’
सर्वे समधिरूढाः स्म सङ्ग्रामान्नः समुद्धर । जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्
‘हम सब पूरी तरह तैयार हैं; हमें इस युद्ध से निकालो। मैं जानता हूँ, महाबाहु, तुम क्षत्रिय धर्म में अडिग हो।’
समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां विनिग्रहे । पुरस्तादुपयातानां कौरवाणां युयुत्सताम्
‘तुम अकेले ही उन युद्ध के लिए आगे आए हुए कौरवों को जीतने में समर्थ और पर्याप्त हो।’
भवत्ता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप। सङ्ग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम्
‘हे शत्रुओं को जलाने वाले, जो भी तुम उचित समझो, वही हमारे लिए सबसे बड़ा कल्याण है, क्योंकि हम युद्ध से भागे, हारकर शरण चाहते हैं।’
पौरुषं दर्शयञ्शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्। क्रीणीयात्तं सहस्रेण इति नीतिमतां मतम्
‘नीतिवानों का मत है कि जो वीर पुरुष सबसे आगे खड़ा होकर पराक्रम दिखाता है, उसे हजार का इनाम मिलना चाहिए।’
स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ । भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः
‘तुम शूरवीर, पराक्रमी और पुरुषों में श्रेष्ठ हो; युद्ध में भयभीत लोगों की रक्षा करने वाले हो, इसमें कोई संदेह नहीं।’
एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे। धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसम् । सर्वाञ्जनपदान्सूत योधा दुर्योधनस्य ये
जब धर्म में अडिग कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ऐसा कह रहे थे, तब धृष्टद्युम्न ने निर्भय होकर मुझसे कहा— 'सूत, जो-जो योद्धा दुर्योधन के पक्ष में हैं, वे सभी—'
सबाह्लिकान्कुरून्ब्रूयाः प्रातिपेयाञ्शरद्वतः । सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम्
'—बाह्लिक, कुरु, प्रतिप के पुत्र, शरद्वत, सूतपुत्र, द्रोण और उसका पुत्र, जयद्रथ—'
दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम् भीष्मं च ब्रूहि गत्वा त्वमाशु गच्छ च माचिरम्
'—दुःशासन, विकर्ण और राजा दुर्योधन, और भीष्म—इन सबसे जाकर तुम शीघ्र बात करो, देर मत करो।'
युधिष्ठिरः साधुनैवाभ्युपेयो मा वोऽवधीदर्जुनो देवगुप्तः। राज्यं दद्ध्वं धर्मराजस्य तूर्णं याचध्वं वै पाण्डवं लोकवीरम्
'युधिष्ठिर से केवल धर्म के साथ ही व्यवहार करना चाहिए। अर्जुन को, जो देवताओं द्वारा रक्षित है, कभी भी हल्के में मत लेना। धर्मराज को जल्दी से राज्य लौटा दो; और संसार में प्रसिद्ध पाण्डव वीर से विनती करो।'
नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन। यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः सत्यविक्रमः
'सचमुच, पृथ्वी पर अर्जुन जैसे पराक्रमी और सच्चे वीर योद्धा कोई नहीं है।'
देवैर्हि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः । न सजेयोमनुष्येण मा स्म कृद्ध्वं मनो युधि
'गाण्डीवधारी अर्जुन का दिव्य रथ स्वयं देवताओं ने सजाया है; मैं भी युद्ध में उसका सामना नहीं कर सकता। इसलिए अपने मन में युद्ध का विचार मत लाओ।'
क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः। तेन संयुगमेष्यन्ति मन्दा विलपतो मम
'पाण्डव बचपन से ही क्षत्रिय तेज और ब्रह्मचारी की मर्यादा रखते हैं; उन्हीं के कारण मूर्ख लोग मेरे वचनों की अनदेखी कर युद्ध के लिए तैयार हो रहे हैं।'
दुर्योधन निवर्तस्व युद्धाद्भरतसत्तम । न हि युद्धं प्रशंसन्ति सर्वावस्थमरिन्दम
'दुर्योधन, हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध से पीछे हट जाओ; क्योंकि किसी भी स्थिति में बुद्धिमान लोग युद्ध की प्रशंसा नहीं करते।'
अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम
'तुम्हारे लिए अपने मंत्रियों के साथ आधी पृथ्वी पर राज करना ही पर्याप्त है; शत्रुओं का दमन करने वाले, पाण्डुपुत्रों को उनका उचित हिस्सा दे दो।'
एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् । यत्त्वं प्रशान्तिं मन्येथाः पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः
'सभी कुरुजन यही मानते हैं कि धर्म के अनुसार तुम्हें महान आत्मा पाण्डुपुत्रों से मेल-मिलाप करना चाहिए।'
अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र स्वामेव वाहिनीम् । जात एष तवाभावस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे
'बेटा, इस सेना को अपनी ही समझो; यह शत्रुता तुम्हारे कारण ही उत्पन्न हुई है, लेकिन मोह के कारण तुम इसे नहीं समझ पा रहे हो।'
न त्वहं युद्धमिच्छामि नैतदिच्छति बाह्लिकः। न च भीष्मो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न सञ्जयः
'मैं युद्ध नहीं चाहता, न ही बाह्लिक को युद्ध की इच्छा है; भीष्म, द्रोण, अश्वत्थामा और संजय भी युद्ध नहीं चाहते।'