आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च विकीर्णकेशास्थिकपालसङ्घम्। प्रजापतेः कर्म यथार्थनिष्ठितं तदा दृष्ट्वा तप्स्यति मन्दबुद्धिः
जब वह उन्हें पीड़ा से चीखते, मारे जाते, कटे बाल, हड्डियाँ और खोपड़ियाँ बिखरी हुई देखेगा, जैसे सृष्टिकर्ता का कार्य पूरा हो रहा हो, तब वह मंदबुद्धि अत्यंत कष्ट पाएगा।
यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश्च। तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च दृष्ट्वा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत्
जब युद्ध में धृतराष्ट्र का पुत्र रथ पर गाण्डीव, वासुदेव, दिव्य शंख पाञ्चजन्य, अक्षय तूणीर, देवदत्त और मुझे देखेगा, तब उसे युद्ध की असली तपन का अनुभव होगा।
उद्वर्तयन्दस्युसङ्घान्समेतान् प्रवर्तयन्युगमन्यद्युगान्ते। यदा धक्ष्याम्यग्निवत्कौरवेयां- स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः
जब मैं इन इकट्ठे हुए शत्रुओं के समूहों को परास्त करूँगा, युग के अंत की तरह समय को बदल दूँगा और कौरवों को अग्नि की तरह जला डालूँगा, तब धृतराष्ट्र और उसके पुत्र जल उठेंगे।
सभ्राता वै सहसैन्यः सभृत्यो भ्रष्टैश्वर्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः। दर्पस्यान्ते निहतो वेपमानः पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः
अपने भाइयों, सेना और सेवकों के साथ, राज्य से वंचित, क्रोध में अंधा और बुद्धिहीन, घमंड के अंत में मारा जाकर काँपता हुआ, वह मंदबुद्धि धृतराष्ट्र का पुत्र अंत में पछताएगा।
पूर्वाह्णे मां कृतजप्यं कदाचि- द्विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम्। कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ योद्धव्यं कते शत्रुभिः सव्यसाचिन्
एक बार प्रातःकाल, जब मैंने जप पूरा किया, जल के किनारे एक ब्राह्मण ने मुझसे मधुर वाणी में कहा— 'पार्थ, तुम्हारे लिए कठिन कार्य निश्चित है; हे सव्यसाची, तुम्हें इन शत्रुओं से युद्ध करना ही होगा।'
इन्द्रो वा ते हरिवान्वज्रहस्तः पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन्विनिघ्नन्। सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः
युद्ध में इन्द्र, वज्रधारी, तुम्हारे आगे चलकर शत्रुओं का संहार करें, या उत्तम घोड़ों से जुते रथ पर तुम स्वयं जाओ; पीछे से वासुदेव श्रीकृष्ण तुम्हारी रक्षा करें।
वज्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा- दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम्। स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो मन्ये चेतद्विहितं दैवतेर्मे
इस युद्ध में मैं वज्रधारियों में वज्र के समान हूँ और वासुदेव मेरा साथी है, जैसे महेन्द्र के साथ। मुझे कृष्ण शत्रुओं के संहार के लिए प्राप्त हुए हैं; मैं मानता हूँ, यह सब देवताओं की इच्छा से हुआ है।
अयुद्ध्यमानो मनसापि यस्य जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत्। एवं सर्वान्स व्यतीयादमित्रान् सेन्द्रान्देवान्मानुषे नास्ति चिन्ता
जिसके लिए श्रीकृष्ण मन से भी विजय की कामना करें, वह चाहे युद्ध न भी करे, वह सब शत्रुओं को, यहाँ तक कि इन्द्र सहित देवताओं को भी पार कर जाता है; मनुष्यों में तो कोई चिंता ही नहीं।
स बाहुभ्यां सागरमुत्तितीर्षे- न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम्। तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्
जो अपनी बाहों से अथाह समुद्र को पार करना चाहे, या युद्ध में परम पराक्रमी, तेजस्वी श्रीकृष्ण को जीतने का प्रयास करे—
गिरिं य इच्छेत्तु तलेन भेत्तुं शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम्। तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्ये- न्न चापि किञ्चित्स गिरेस्तु कुर्यात्
जो कोई अपनी हथेली से विशाल उज्ज्वल पर्वत को तोड़ना चाहे, उसके हाथ की उँगलियाँ ही टूट जाएँगी, पर्वत का कुछ भी नहीं बिगड़ेगा।
अग्निं समिद्धं शमयेद्भुजाभ्यां चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत। हरेद्देवानाममृतं प्रसह्य युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत्
जो अपनी बाहों से प्रज्वलित अग्नि को शांत करना चाहे, चन्द्रमा और सूर्य को रोकना चाहे, या देवताओं का अमृत बलपूर्वक छीनना चाहे— वही युद्ध में वासुदेव को जीतने का प्रयास करता है।
यो रुक्मिणीमेकरथेन भोज- नुत्साद्य राज्ञः समरे प्रसह्य। उवाह भार्यां यशसा ज्वलन्तीं यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा
जिसने एक ही रथ पर सवार होकर युद्ध में भोजों और राजा को परास्त किया, और यशस्विनी रुक्मिणी को, जिससे महात्मा रुक्मिणेय का जन्म हुआ, बलपूर्वक ले गया—
अयं गान्धारांस्तरसा संप्रमथ्य जित्वा पुत्रान्नग्नजितः समग्रान् बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य सुदर्शनं वै देवतानां ललामम्
इसने गान्धार को तेज़ी से जीत लिया, नग्नजित के सभी पुत्रों को परास्त किया, और बँधे हुए, पुकारते हुए सुदर्शन को छुड़ा लिया। फिर देवताओं का मुकुट भी छीन लिया।
अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं तथा कलिङ्गान्दन्तवक्रं ममर्द। अनेन दग्धा वर्षपूगान्विनाथा वाराणसी नगरी संबभूव
इसने द्वार पर पाण्ड्य को मार गिराया, कलींग और दन्तवक्र को भी कुचल दिया। इसके कारण वाराणसी नगरी कई वर्षों तक उजाड़ और वीरान हो गई।
अयं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं तमेकलव्यं नाम निषादराजम्। वेगेनैव शैलमभिहत्य जम्भः शेते स कृष्णेन हतः परासुः
युद्ध में इसे अन्य लोग अजेय मानते थे, लेकिन इसने निषादों के राजा एकलव्य को भी बलपूर्वक मार डाला, जैसे जंभ पर्वत को तोड़ देता है। वह कृष्ण के हाथों मारा गया और भूमि पर गिर पड़ा।
तथोग्रसेनस्य सुतं सुदुष्टं वृष्ण्यन्धकानां मध्यगतं सभास्थम्। अपातयद्बलदेवद्वितीयो हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम्
इसने उग्रसेन के दुष्ट पुत्र को, जो वृष्णि और अंधकों के बीच सभा में बैठा था, गिरा दिया। उसे मारकर राज्य फिर से उग्रसेन को सौंप दिया।
अयं सौभं योधयामास स्वस्थं विभीषणं मायया साल्वराजम्। सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं दोर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः
इसने मायावी साल्व के राजा सौभ से युद्ध किया। सौभ के द्वार पर सौ लोगों को मारने वाला शस्त्र भी इसने अपने हाथों से पकड़ लिया। भला कौन मनुष्य इसका सामना कर सकता था?
प्राग्ज्योतिषं नाम बभूव दुर्गं पुरं घोरमसुराणामसह्यम्। महाबलो नरकस्तत्र भौमो जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे
प्राग्ज्योतिष नाम का एक दुर्ग था, जो असुरों का भयानक और अजेय नगर था। वहीं बलशाली नरकासुर ने सूर्य के चमकदार कुण्डल छीन लिए थे।
न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः समागता युधि मृत्योरभीताः । दृष्ट्वा च तं विक्रमं केशवस्य बलं तथैवास्त्रमवारणीयम्
देवता भी इन्द्र सहित युद्ध में उसे नहीं जीत सके, जबकि वे मृत्यु से नहीं डरते थे। जब उन्होंने केशव के पराक्रम, बल और रोक न सकने वाले अस्त्र देखे, तो वे चकित रह गए।
जानन्तोऽस्य प्रकृतिं केशवस्य न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम्। स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर- मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः
केशव का स्वभाव जानकर, देवताओं ने दैत्य-वध के लिए कृष्ण को नियुक्त किया। वासुदेव ने वह कठिन कार्य सिद्ध किया, क्योंकि उसमें सब सिद्धियाँ और ऐश्वर्य थे।
निर्मोचने षट्सहस्राणि हत्वा संच्छिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान्। मुरं हत्वा विनिहत्यौघरक्षो निर्मोचनं चापि जगाम वीरः
इसने विमोचन के समय छह हज़ार शत्रुओं को मार गिराया, बंधनों को क्षुरधार अस्त्र से तुरंत काट डाला, मुर को मारा, रक्षकों की भीड़ को नष्ट किया और वीरता से विमोचन स्थान पर पहुँचा।
तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं महाबलेनातिबलस्य विष्णोः । शेते स कृष्णेन हतः परासु- र्वातेनेव मथितः कर्णिकारः
वहीं उसका महाबली विष्णु से युद्ध हुआ। कृष्ण ने उसे मार गिराया, और वह ऐसे गिर पड़ा जैसे हवा से झकझोरा गया स्वर्ण-रंग का फूल।
आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते हत्वा च भौमं नरकं मुर च। श्रिया वृतो यशसा चैव विद्वा- न्प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः
कृष्ण ने वे कुण्डल वापस लाए, और नरकासुर, भौम और मुर को मार डाला। वह महिमा और यश से विभूषित, बुद्धिमान और अतुलनीय प्रभाव वाला लौट आया।
अस्मै वराण्यददंस्तत्र देवा दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत्। श्रमश्च ते युध्यमानस्य न स्या- दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात्
वहाँ देवताओं ने युद्ध में उसके भयानक कर्म देखकर उसे वरदान दिए कि युद्ध करते समय उसे कभी थकावट न हो, और वह आकाश और जल में भी चल सके।
शस्त्राणि गात्रे न च ते क्रमेर- न्नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः । एवं रूपे वासुदेवेऽप्रमेये महाबले गुणसंपत्सदैव
शस्त्र उसके शरीर को छू भी नहीं सकते थे, और कृष्ण सदा पूर्ण रहते थे। ऐसे अपरिमेय, महाबली और गुणों से भरपूर वासुदेव में ये सब विशेषताएँ सदा रहती हैं।
तमसह्यं विष्णुमनन्तवीर्य- माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम् । सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान्समीक्ष्य
धृतराष्ट्र का पुत्र उस अजेय, अनंत बल वाले विष्णु को जीतने की आशा करता है। वह दुष्ट सदा उसके विरुद्ध योजनाएँ बनाता है, फिर भी कृष्ण हमें देखकर सब सहन करते हैं।
पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव यो मन्यते कलहं संप्रसह्य। शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा
जो कोई यह सोचता है कि वह मुझसे या कृष्ण से जबरन राज्य छीन सकता है, या पाण्डवों का अधिकार ले सकता है, वह युद्ध में पहुँचकर सच्चाई जान लेगा।
नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञे द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव। शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः
मैं शान्तनु के राजा, द्रोण और उनके पुत्र, और युद्ध में अद्वितीय शारद्वत को प्रणाम करके, राज्य की इच्छा से युद्ध करूँगा।
धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मन्ये यो योत्स्यते पाण्डवैर्धर्मचारी । मिथ्या ग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः संवत्सरान्वै द्वादश राजपुत्राः
मैं मानता हूँ कि जो धर्म से पाण्डवों से लड़ेगा, उसका अंत भी धर्म से ही होगा। वे राजकुमार, जो झूठे जुए में निर्दयी लोगों से हार गए, बारह वर्ष वनवास में रहे।
वासः कृच्छ्रो विहितश्चाप्यरण्ये दीर्घं कालं चैकमज्ञातवर्षम्। ते हि कस्माज्जीवतां पाण्डवानां नन्दिष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः
वन में कठिन जीवन और एक वर्ष का अज्ञातवास भी उन्हें सहना पड़ा। जब पाण्डव जीवित हैं, तो धृतराष्ट्र के पुत्र, सत्ता में रहकर, किस बात की खुशी मना सकते हैं?