गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक्। साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ
आप सब ऋषियों और गन्धर्वों के साथ वहाँ जाएँ, जहाँ वह विश्वरूपधारी है; उसके विरुद्ध साम का प्रयोग करें, तब आप उसे जीत लेंगे।
भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा । अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रे ह्यस्यायुधोत्तमे
हे देवगण, मेरी शक्ति से इन्द्र की विजय निश्चित है; मैं अदृश्य रूप से इस श्रेष्ठ अस्त्र वज्र में प्रवेश करूँगा।
गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः । वृत्रस्य सह शक्रेण सन्धिं कुरुत माचिरम्
हे श्रेष्ठ देवगण, आप ऋषियों और उत्तम गन्धर्वों के साथ जाएँ और शीघ्र ही वृत्र और इन्द्र के बीच सन्धि कराएँ।
एवमुक्ते तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा । ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम्
जब देवता ने ऐसा कहा, तब ऋषि और देवता सभी एकत्र होकर इन्द्र को आगे करके वहाँ गए।
समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः। तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश
जब वे सब महाशक्ति वाले पास पहुँचे, तो उन्होंने उसे तेज से प्रज्वलित और दसों दिशाओं को तपा रहा देखा।
ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथा। ददृशुस्ते ततो वृत्रं शक्रेण सह देवताः
जैसे सूर्य और चन्द्रमा तीनों लोकों को निगल रहे हों, वैसे ही देवताओं ने इन्द्र के साथ वृत्र को देखा।
ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः। व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय
तब ऋषि पास आकर वृत्र से मधुर वचन बोले— 'यह सारा संसार आपकी अपराजेय शक्ति से व्याप्त है।'
न च शक्नोषि निर्जेषुं वासवं बलिनां वर। युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह
किन्तु हे बलशाली, आप वासव को जीत नहीं सकते; और आप दोनों के युद्ध का समय भी यहाँ बीत चुका है।
पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः । सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा
सभी प्राणी—देव, असुर और मनुष्य—दुखी हो रहे हैं; हे वृत्र, इन्द्र के साथ तुम्हारी सदा मित्रता बनी रहे।
अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान्। ऋषिवाक्यं निशम्याथ वृत्रःस तु महाबलः
तुम सुख और इन्द्र के शाश्वत लोकों को पाओगे; ऋषियों की बात सुनकर वह महाबली वृत्र—
उवाच तानृषीन्सर्वान्प्रणम्य शिरसाऽसुरः । सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः
उस असुर ने सिर झुकाकर सभी ऋषियों से कहा— 'आप सब महान भाग्यशाली हैं, और सभी गन्धर्व भी।'
यद्ब्रूथ तच्छ्रुतं सर्वं ममापि श्रृणुतानघाः। सन्धिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः । तेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम्
'आप जो कह रहे हैं, वह मैंने सब सुन लिया; अब आप भी मेरी बात सुनें। मेरे और इन्द्र के बीच सन्धि कैसे होगी? हे देवगण, जब दोनों की शक्तियाँ विपरीत हैं, तो मित्रता कैसे संभव है?'
सकृत्सतां सङ्गतमीप्सितव्यं ततः परं भविता भव्यमेव। नातिक्रामेत्सत्पुरुषेण सङ्गतं तस्मात्सतां संगतमीप्सितव्यम्
सज्जनों का संग सदा चाहना चाहिए; उसके बाद जो होना है, वह अवश्य होगा। सत्पुरुष का संग कभी छोड़ना नहीं चाहिए; इसलिए सज्जनों का संग ही वांछनीय है।
दृढं सतां सङ्गतं चापि नित्यं ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीराः । महार्थवत्सत्पुरुषेण सङ्गतं तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः
सज्जनों का संग सदा दृढ़ रहता है; बुद्धिमान को कठिन समय में काम की बात कहनी चाहिए। सत्पुरुष का संग बहुत मूल्यवान है; इसलिए बुद्धिमान को सज्जनों का कभी अहित नहीं चाहना चाहिए।
इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम्। सत्यवादी ह्यनिन्द्यश्च धर्मवित्सूक्ष्मनिश्चयः
इन्द्र सज्जनों में आदरणीय हैं और महात्माओं का सहारा हैं। वे सच्चे बोलने वाले, निर्दोष, धर्म को जानने वाले और सूक्ष्म बातों में निपुण हैं।
तेन ते सह शक्रेण सन्धिर्भवतु नित्यदा। एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा
इसलिए, तुम्हारा और शक्र का सदा मेल बना रहे। इसी तरह विश्वास रखो, और तुम्हारे मन में कोई और विचार न आए।
महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः। अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः
महर्षि की बात सुनकर, तेजस्वी ने उत्तर दिया—'निश्चित ही, ये तपस्वी मेरे लिए सदा आदरणीय हैं।'
ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि। ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां दिवौकसः
मैं जो भी देवता होकर कहता हूँ, यदि वह सब किया जाए, तो स्वर्गवासियों ने मुझसे जो कहा है, वह सब मैं करूँगा।
न शुष्केण न चाद्रेण नाश्मना न च दारुणा । न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि
न सूखी चीज़ से, न गीली से, न पत्थर से, न लकड़ी से, न शस्त्र से, न अस्त्र से, न दिन में, और न ही रात में—
वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः । एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा
—हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों! मैं शक्र और देवताओं के साथ ही मारा जाऊँ। मुझे शक्र के साथ सदा का मेल पसंद है।
बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ। एवं वृत्ते तु सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्
ऋषियों ने कहा—'ऐसा ही हो।' हे भरतश्रेष्ठ! जब यह संधि हुई, तो वृत्र बहुत प्रसन्न हुआ।
ततः सन्धिं मिथः कृत्वा ऋषयो दीप्ततेजसः। शक्रस्य सह वृत्रेण पुनर्जग्मुर्यथागतम्
फिर, तेजस्वी ऋषियों ने आपस में संधि करवा कर, शक्र और वृत्र का मेल करा दिया और जैसे आए थे, वैसे ही लौट गए।
युक्तः सदाऽभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः। वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत्
शक्र सदा सतर्क और आनंदित रहता था, फिर भी वह वृत्र के वध के उपायों पर विचार करता रहा।
अभिसन्धिर्महेन्द्रस्य सन्धिकर्मणि यः कृतः। ऋषिभिस्त्वीरितं यच्च महेन्द्रस्तदनुस्मरन्
संधि करते समय महेन्द्र का जो विचार था, और ऋषियों ने जो कहा था—महेन्द्र उसे बार-बार याद करता रहा।
छिद्रान्वेषी समुद्विग्नः सदा वसति देवराट्। स कदाचिन्समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम्
देवताओं के राजा सदा कोई छेद खोजते और चिंतित रहते थे। एक बार, समुद्र के किनारे उन्होंने उस महान् असुर को देखा।
सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते चातिदारुणे। ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनः
जब संध्या का समय आया और वह घड़ी अत्यंत भयानक थी, तब भगवान् ने उस महात्मा को मिले वरदान को याद किया।
सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न च। वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः
अब यह भयंकर संध्या है—न रात है, न दिन; और वृत्र, जो सब कुछ हरने वाला शत्रु है, उसे मुझे अवश्य मारना है।
यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम्। महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति
अगर आज मैं उस महाबली, विशालकाय वृत्र को छल से नहीं मारता, तो मुझे कोई भलाई नहीं मिलेगी।
एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन्। अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमप्
ऐसा सोचते हुए, शक्र ने विष्णु को याद किया। फिर उसने समुद्र में पर्वत के समान फेन देखा।
नायं युष्को न चाद्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा। एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति
यह न सूखा है, न गीला, न पत्थर है, न शस्त्र है। इसी से मैं वृत्र पर प्रहार करूँगा और वह क्षण भर में नष्ट हो जाएगा।