स भवान्प्रेषयत्वद्य पाण्डवार्थकरं वचः। सर्वेषां निश्चितं तन्नः प्रेषयिष्यति यद्भवान्
इसलिए, आज आप पाण्डवों के हित का संदेश भेजिए; जो भी आप तय करेंगे, वही हम सबके लिए भेजिए।
यदि तावच्छमं कुर्यन्न्यायेन कुरुपुङ्गवः। न भवेत्कुरुपाण्डूनां सौभ्रात्रेण महान्क्षयः
अगर कौरवों में श्रेष्ठ न्याय से शांति करता है, तो कौरवों और पाण्डवों में शत्रुता से बड़ा विनाश नहीं होगा।
अथ दर्पान्वितो मोहान्न कुर्याद्धृतराष्ट्रजः । अन्येषां प्रेषयित्वा च पश्चादस्मान्सभाह्वये
लेकिन अगर धृतराष्ट्र का पुत्र घमंड और मोह में आकर ऐसा नहीं करता, और दूसरों को भेजकर बाद में हमें सभा में बुलाता है,
ततो दुर्योधनो मन्दः सहामात्यः सबान्धवः । निष्ठामापत्स्यते मूढः क्रुद्धे गाण्डीवधन्वनि
तो मंदबुद्धि दुर्योधन अपने मंत्रियों और संबंधियों के साथ, गांडीवधारी के क्रोध में आकर, अपने विनाश को प्राप्त होगा।
ततः सत्कृत्य वार्ष्णेयं विराटः पृथिवीपतिः । गृहान्प्रस्थापयामास सगणं सहबान्धवम्
इसके बाद राजा विराट ने वृष्णि वंशज का आदरपूर्वक स्वागत किया और उन्हें उनके दल और संबंधियों सहित घर भेज दिया।
द्वारकं तु गते कृष्णे युधिष्ठिरपुरोगमाः। चक्रुः साङ्घ्रामिकं सर्वं विराटश्च महीपतिः
कृष्ण के द्वारका चले जाने पर, युधिष्ठिर के नेतृत्व में और राजा विराट के साथ, सबने युद्ध की पूरी तैयारी की।
ततः संप्रेषयामास विराटः सह बान्धवैः । सर्वेषां भूमिपालानां द्रुपदश्च महीपतिः
फिर विराट ने अपने संबंधियों के साथ और राजा द्रुपद ने भी, पृथ्वी के सभी राजाओं के पास संदेश भेजे।
वचनात्कुरुसिंहानां मत्स्यपाञ्चालयोश्च ते । समाजग्मुर्महीपालाः संप्रहृष्टा महाबलाः
कुरु सिंहों और मत्स्य तथा पांचाल राजाओं के कहने पर, पृथ्वी के बलवान राजा बड़े हर्ष के साथ एकत्र हुए।
तच्छ्रुत्वा पाण्डुपुत्राणां समागच्छन्महद्बलम् । धृतराष्ट्रसुताश्चापि समानिन्युर्महीपतीन्
यह सुनकर पाण्डु के पुत्रों के लिए बड़ी सेना इकट्ठी हो गई, और धृतराष्ट्र के पुत्रों ने भी राजाओं को बुला लिया।
समाकुला मही राजन्कुरुपाण्डवकारणात्। तदा समभवत्कृत्स्ना संप्रयाणे महीक्षिताम्
हे राजन, कौरवों और पाण्डवों के कारण सारी धरती व्याकुल हो उठी; उस समय सभी राजाओं ने युद्ध के लिए तैयारी कर ली।
संकुला च तदा भूमिश्चतुरङ्गवलान्विता। बलानि तेषां वीराणामागच्छन्ति ततस्ततः
उस समय धरती चारों ओर से सेना से भर गई; उन वीरों की सेनाएँ हर दिशा से आ पहुँचीं।
चालयन्तीव गां देवीं सपर्वतवनामिमाम्। ततः प्रज्ञावयोवृद्धं पाञ्चाल्यः स्वपुरोहितम्। कुरुभ्यः प्रेषयामास युधिष्ठिरमते स्थितः
मानो यह देवी धरती अपने पर्वतों और वनों सहित हिल उठी हो, तब द्रुपदपुत्र, जो युधिष्ठिर की सलाह पर अडिग था, अपने वृद्ध और बुद्धिमान पुरोहित को कौरवों के पास भेजता है।
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः। बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेष्वपि द्विजातयः
सभी जीवों में प्राणी श्रेष्ठ हैं, प्राणियों में बुद्धि वाले, बुद्धिमानों में मनुष्य और मनुष्यों में द्विज सबसे श्रेष्ठ हैं।
द्विजेषु वैद्याः श्रेयांसो वैद्येषु कृतबुद्धयः। कृतबुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः
द्विजों में वैद्य उत्तम हैं, वैद्यों में जिनकी बुद्धि स्थिर है वे श्रेष्ठ हैं; स्थिर बुद्धि वालों में करने वाले और करने वालों में ब्रह्म की बात करने वाले सबसे बढ़कर हैं।
स भवान्कृबुद्धीनां प्रधान इति मे मतिः । कुलेन च विशिष्टोऽसि वयसा च श्रुतेन च। प्रज्ञया सदृशश्चासि शुक्रेणाङ्गिरसेन च
मेरी समझ में आप बुद्धिमानों में सबसे प्रधान हैं; आप कुल, आयु, विद्या और बुद्धि में विशिष्ट हैं, और आपकी बुद्धि शुक्र और अंगिरा के समान है।
विदितं चापि ते सर्वं यथावृत्तः स कौरवः । पाण्डवश्च यथावृत्तः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
आपको सब कुछ ज्ञात है—कौरव ने जैसा किया और पाण्डव, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने जैसा आचरण किया, वह भी।
धृतराष्ट्रस्य विदिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः । विदुरेणानुनीतोऽपि पुत्रमेवानुवर्तते
धृतराष्ट्र सब जानते हुए भी, पाण्डवों को दूसरों ने छल लिया; विदुर के समझाने पर भी वह केवल अपने पुत्र का ही साथ देता है।
शकुनिर्बुद्धिपूर्वं हि कुन्तीपुत्रं समाह्वयत् । अनक्षज्ञं मताक्षः सन्क्षत्रवृत्ते स्थितं शुचिम्
शकुनि ने बुद्धि से, द्यूत का ज्ञान न रखने वाले, शुद्ध और क्षत्रिय धर्म में स्थित कुन्तीपुत्र को जुए के लिए बुलाया।
ते तथा वञ्चयित्वा तु धर्मराजं युधिष्ठिरम् । न कस्यांचिदवस्थायां राज्यं दास्यन्ति वै स्वयम्
उन्होंने धर्मराज युधिष्ठिर को इस प्रकार छलकर, किसी भी स्थिति में स्वयं राज्य लौटाने का विचार नहीं किया।
भवांस्तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्रं ब्रुवन्वचः । मनांसि तस्य योधानां ध्रुवमावर्तयिष्यति
पर यदि आप धर्मयुक्त वचन धृतराष्ट्र से कहेंगे, तो निश्चय ही उसके योद्धाओं का मन बदल जाएगा।
विदुरश्चापि तद्वाक्यं साधयिष्यति तावकम्। भीष्मद्रोणकृपादीनां भेदं संजनयिष्यति
विदुर भी आपके पक्ष के उन वचनों का समर्थन करेगा और भीष्म, द्रोण, कृप आदि में फूट डालेगा।
अमात्येषु च भिन्नेषु योधेषु विमुखेषु च। पुनरेकत्र करणं तेषां कर्म भविष्यति
जब मंत्री आपस में बँट जाएँगे और योद्धा उदासीन हो जाएँगे, तब उनके काम फिर एक जगह आकर मिल जाएँगे।
एतस्मिन्नन्तरे पार्थाः सुखमेकाग्रबुद्धयः। सेनाकर्म करिष्यन्ति द्रव्याणां चैव सञ्चयम्
इसी बीच, पृथापुत्र एकाग्र और निश्चिन्त मन से सेना के काम और सामग्री का संग्रह करेंगे।
भिद्यमानेषु च स्वेषु लम्बमाने तथा त्वयि। न तथा ते करिष्यन्ति सेनाकर्म न संशयः
जब आपके अपने लोग बँट जाएँगे और आप स्वयं भी डाँवाडोल रहेंगे, तब आपकी सेना वैसा काम नहीं कर पाएगी—इसमें कोई संदेह नहीं।
एतत्प्रयोजनं चात्र प्राधान्येनोपलभ्यते। संगत्या धृतराष्ट्रश्च कुर्याद्धर्म्यं वचस्तव
यही मुख्य प्रयोजन यहाँ समझना चाहिए कि मेल-मिलाप से धृतराष्ट्र आपके धर्मयुक्त वचन को माने।
स भवान्धर्मयुक्तश्च धर्म्यं तेषु समाचरन् । कृपालुषु परिक्लेशान्पाण्डवीयान्प्रकीर्तयन्
इसलिए आप धर्मयुक्त होकर उनके बीच धर्म का आचरण करें और दयालु लोगों के सामने पाण्डवों के कष्टों का वर्णन करें।
वृद्धेषु कुलधर्मं च ब्रुवन्पूर्वैरनुष्ठितम् । विभेत्स्यति मनांस्येषमिति मे नात्र संशयः
बुज़ुर्गों के बीच जब वह पुरखों के चलन की बात करेगा, जैसा पहले किया गया है, तब इन लोगों के मन में बेचैनी आ जाएगी—इसमें मुझे कोई शक नहीं है।
न च तेभ्यो भयं तेऽस्ति ब्राह्मणो ह्यसि वेदवित् । दूतकर्मणि युक्तश्च स्थविरश्च विशेषतः
तुम्हें उनसे डरने की कोई ज़रूरत नहीं है, क्योंकि तुम ब्राह्मण हो, वेदों के जानकार हो, दूत का काम करने के लिए उपयुक्त हो और उम्र में भी बड़े हो।
स भवान्पुष्ययोगेन मुहूर्तेन जयेन च। कौरवेयान्प्रयात्वाशु कौन्तेयस्यार्थसिद्धये
इसलिए शुभ पुष्य नक्षत्र और विजय मुहूर्त में तुम जल्दी से कौरवों के पास जाओ, ताकि कुन्तीपुत्र का काम पूरा हो सके।
तथाऽनुशिष्टः प्रययौ द्रुपदेन महात्मना। पुरोधा वृत्तसंपन्नो नगरं नागसाह्वयम्
महात्मा द्रुपद से ऐसा आदेश पाकर, योग्य पुरोहित नागसाह्वय नामक नगर की ओर चल पड़ा।