एवं ब्रुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अन्वजानत संबन्धं समये कृष्णमात्स्ययोः
राजा के ऐसा कहने पर, कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने उसी समय कृष्ण और मत्स्यराज के बीच संबंध को पहचान लिया।
दूतान्सर्वेषु मित्रेषु वासुदेवे च भारत। प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः
हे भारत, कुन्तीपुत्र और राजा विराट ने अपने सभी मित्रों और वासुदेव के पास दूत भेजे।
प्रतिगृह्य स्नुषार्थं वै दर्शयन्व्रतमात्मनः । शीलशौचसमाचारं लोकस्यावेद्य फल्गुनः
स्नुषा के लिए स्वीकार करके, फल्गुन ने अपने व्रत, स्वभाव, शुद्धता और आचरण को सबके सामने प्रकट किया।
लोके विख्याप्य माहात्म्यं यशश्च स परंतपः । कृतार्थः शुचिरव्यग्रस्तुष्टिमानभवत्तदा
उस महाबली ने अपने महानता और यश को संसार में प्रसिद्ध कर दिया; वह पूर्ण हुआ, शुद्ध और निश्चिंत होकर संतुष्ट हो गया।
राजन्प्रीतोस्मि भद्रं ते सखा मेऽसि परन्तप। सुखमध्युषिताः सर्वे अज्ञातास्त्वयि पार्थिव
राजन, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ, तुम्हारा कल्याण हो। तुम मेरे मित्र हो, हे शत्रुओं को हराने वाले। हम सबने तुम्हारे यहाँ सुखपूर्वक और गुप्त रूप से निवास किया।
विराटनगरे राजा धर्मात्मा संशितव्रतः । पूजितश्चाभिषिक्तश्च रत्नैश्च शतशोर्चितः
विराटनगर में धर्मात्मा, दृढ़ व्रती राजा का आदर हुआ, उनका अभिषेक हुआ और सैकड़ों रत्नों से उनका सम्मान किया गया।
तथा ब्रुवन्तं प्रसमीक्ष्य राजा परं प्रहृष्टः स्वजनेन तेन। स्नेहात्परिष्वज्य नृपो भुजाभ्यां ददौ महार्थं कुरुपाण्डवानाम्
राजा ने उसे ऐसा बोलते देखकर, अपने लोगों सहित अत्यंत प्रसन्न होकर, स्नेह से गले लगाया और कुरुओं तथा पाण्डवों को बहुत सा धन दिया।
समादिशन्दूतमथो समग्राः
फिर राजा ने दूत को बुलाकर सभी आवश्यक आदेश दिए।
युधिष्ठिरश्चापि सुसंग्रहृष्टो दुर्योधनाद्दूतमपश्यदागतम्। स चाब्रवीद्धर्मराजं समेत्य युधिष्ठिरं पाण्डवमुग्रवीर्यम्
युधिष्ठिर भी बहुत प्रसन्न थे, उन्होंने देखा कि दुर्योधन का दूत आया है। वह दूत पास आकर धर्मराज, महान बलशाली पाण्डव युधिष्ठिर से बोला।
धनञ्जयेनासि पुनर्वनाय प्रव्राजितः समये तिष्ठ पार्थः। त्रयोदशे ह्येव किरीटमाली संवत्सरे पाण्डवेयोऽद्य दृष्टः
हे पार्थ, तुम्हें फिर धनञ्जय के कारण वनवास जाना पड़ेगा, नियत समय तक रुको। आज तेरहवें वर्ष में किरीटधारी पाण्डव दिखाई दे गया है।
ततोऽब्रवीद्धर्मसुतः प्रहस्य क्षिप्रं गत्वा ब्रूहि सुयोधनं तम्। पितामहः शान्तनवो ब्रवीतु पूर्णो न पूर्णोऽद्य त्रयोदशो नः
तब धर्मपुत्र मुस्कराकर बोले— जल्दी जाकर उस सुयोधन से कहो: पितामह भीष्म, शांतनु के पुत्र, बताएं कि हमारा तेरहवाँ वर्ष पूरा हुआ या नहीं।
संवत्सरात्ते तु धनञ्जयेन विष्फारितं गाण्डिवमाजिमध्ये। पूर्णो न पूर्णो न इति ब्रवीतु यदस्य सत्यं मम तत्प्रमाणम्
धनञ्जय ने युद्धभूमि में गाण्डीव कब चढ़ाया, वह वर्ष पूरा होने के बाद था या नहीं— यह भीष्म बताएं; वे जो सत्य कहें, वही मेरे लिए प्रमाण है।
तेनैवमुक्तः स निवृत्य दूतो दुर्योधनं प्राप्य शशंस तत्त्वम्
ऐसा कहे जाने पर दूत लौटकर दुर्योधन के पास गया और पूरी बात बता दी।
समेत्य दूतेन स राजपुत्रो दुर्योधनो मन्त्रयामास तत्र। भीष्मेण कर्णेन कृपेण चैव द्रोणेन भूरिश्रवसा च सार्धम्
दूत के मिलने के बाद, राजकुमार दुर्योधन ने भीष्म, कर्ण, कृप, द्रोण और भूरीश्रवा के साथ वहाँ विचार-विमर्श किया।
संमन्त्र्य रात्रौ बहुभिः सुहृद्भि- र्भीष्मोऽब्रवीद्धार्तराष्ट्रं महात्मा । तीर्णप्रतिज्ञेन धनंजयेन विष्फारितं गाण्डिवमाजिमध्ये
रात में बहुत से मित्रों से सलाह करके, महात्मा भीष्म ने दुर्योधन से कहा— धनञ्जय ने अपनी प्रतिज्ञा पूरी करके युद्धभूमि में गाण्डीव चढ़ाया।
नेच्छन्त्यसत्येन सुरेन्द्रलोकं पाण्डोः सुता ब्रह्मणश्चापि लोकम्। तथ्यं च ते पथ्यमहं ब्रवीमि स्वर्ग्यं यशस्यं परलोकपथ्यम्
पाण्डु के पुत्र और ब्रह्मा के लोक को भी असत्य बोलकर नहीं पाना चाहते; मैं तुम्हें सत्य और हितकारी बात बता रहा हूँ, जो स्वर्ग, यश और परलोक के लिए कल्याणकारी है।
कुन्तीसुतैस्त्वं समुपैहि सन्धिं भुङ्क्ष्व स्वराज्यं सह पाण्डवेयैः। युध्यस्व नोचेत्स्थिरबुद्धिराजौ कुन्तीसुतैर्यद्यपि राज्यमिच्छेः
कुन्तीपुत्रों से मेल कर लो और पाण्डवों के साथ अपना अधिकार का राज्य भोगो। लेकिन यदि तुम्हारा मन युद्ध में ही अडिग है, तो उनसे युद्ध करो—फिर भी, यदि राज्य की इच्छा है, तो भी तुम्हें कुन्तीपुत्रों से ही भिड़ना पड़ेगा।
आन्तं न शक्यं कपटेन भोक्तुं राज्यं परेषां महतां बलीनाम्। जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समग्रं हतो भवान्भोक्ष्यति वज्रिलोकम्
दूसरों के बलवान और सामर्थ्यशाली लोगों का राज्य छल से भोगा नहीं जा सकता। अपने शत्रुओं को जीतकर ही पूरे राज्य का सुख भोगो, और यदि मारे जाओगे तो इन्द्रलोक को प्राप्त करोगे।
हतोस्मि तैर्वा सुरलोकमेमि
यदि मैं उनके हाथों मारा जाऊँ, तो देवताओं के लोक को जाऊँगा।
ते धार्तराष्ट्राः समयं निशम्य तीर्णप्रतिज्ञस्य धनंजयस्य संचिन्त्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिः सपार्थिवाः स्वानि गृहाणि जग्मुः
धृतराष्ट्र के पुत्रों ने यह समझौता सुनकर, धनञ्जय की प्रतिज्ञा पूरी हुई जानकर, अपने मित्रों और राजाओं के साथ विचार कर, सब अपने-अपने घर लौट गए।
ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः। उपप्लाव्ये विराटस्य वासं चक्रुः पुरोत्तमे
फिर जब तेरहवाँ वर्ष पूरा हो गया, पाँचों पाण्डवों ने राजा विराट की सुंदर नगरी उपप्लव्य में निवास किया।
दूतान्मित्रेषु सर्वेषु ज्ञातिसंबन्धिकेष्वपि। प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः
कुन्तीपुत्र और राजा विराट ने अपने सभी मित्रों, रिश्तेदारों और संबंधियों के पास दूत भेजे।
तेषु तत्रोपविष्टेषु प्रेषितेषु ततस्ततः । तत्रागमन्महाबाहुर्वनमाली बलानुजः
जब वहाँ सभी लोग बैठे थे और दूत चारों ओर भेजे जा चुके थे, तभी बलराम के छोटे भाई, वनमाला धारण करने वाले, महाबली वहाँ आए।
तस्मिन्काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः। दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम्। अभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा
उस समय, दूत का संदेश सुनकर जनार्दन ने अपनी प्रिय बहन सुभद्रा के पुत्र अभिमन्यु को, जो बहुत आदर पा चुका था, साथ लिया और राम के साथ वहाँ चल पड़े।
सर्वयादवमुख्यैश्च संवृतः परवीरहा। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विराटनगरं ययौ
सभी यादवों के प्रमुखों से घिरे हुए, शंख और नगाड़ों की गूंज के साथ, शत्रुओं का संहार करने वाले ने विराट की नगरी में प्रवेश किया।
कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः। अनाधृष्टिस्तथाऽक्रूरः सांबो निशठ एव च। प्रद्युम्नश्च महाबाहुरुल्मुकश्च महाबलः
कृतवर्मा हृतिकपुत्र, युयुधान सात्यकि, अनाधृष्ट, अक्रूर, साम्ब, निशठ, महाबाहु प्रद्युम्न और महाबली उल्मुक—
अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परन्तपाः। कृष्णेन सहिताः सर्वे पाण्डवान्द्रष्टुमागताः
ये सभी शत्रुओं का नाश करने वाले, अपनी माताओं के साथ अभिमन्यु को लेकर, कृष्ण के साथ पाण्डवों से मिलने आए।
इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः । उपेयुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः
इन्द्रसेन और अन्य लोग भी, अपने रथों के साथ पूरी तैयारी से, एक वर्ष का वनवास बिताकर वहाँ एकत्र हुए।
दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणं तथा। रथानां नियुतं पूर्णं निखर्वं च पदातयः
दस हजार हाथी, उससे दुगुने घोड़े, एक लाख रथ और असंख्य पैदल सैनिक वहाँ थे।
वृष्ण्यन्धकाश्च शतशो भोजाश्च परमौजसः। अन्युर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाबलम्
सैकड़ों वृष्णि, अंधक और परम पराक्रमी भोज, सब वृष्णियों के शेर, महाबली वासुदेव को ही अपना नेता मानते थे।