न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः । वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम्
लेकिन कुरुओं में श्रेष्ठ दुर्योधन अपनी ही टुकड़ी से घिरा हुआ लौट गया, जबकि भीष्म, द्रोण और कृप जैसे अपराजेय योद्धा उसे बहुत रोकने का प्रयास कर रहे थे।
ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम्। भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढमभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ
तब अर्जुन ने अद्भुत और प्रचण्ड गाण्डीव को देखा, जो सर्पों के राजा के समान, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, युद्ध में न टूटने वाला, न कटने वाला और न जलने वाला था, और उसने ये वचन कहे—
इदं त्विदानीमनयं कुरूणां शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च। अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ अवारणीयं महते रणाय
अब यह धनुष कुरुओं के लिए कल्याणकारी और शत्रुओं के विनाश का कारण है; यह बहुत तेज़, बलशाली, शीघ्र काम करने वाला और बड़े युद्ध में कोई रोक नहीं सकता।
प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनामनीकजित्संयति वज्रकल्पम्। वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां मुखप्रदं कौरववंशजानाम्
यह शत्रुओं की सेना को चीर डालता है, युद्ध में सेनाओं को जीतता है, वज्र के समान प्रबल है; यह शत्रुओं की स्त्रियों को विधवा और कौरव वंशजों को यशस्वी बनाता है।
प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः । आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये । द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य
तुम वहाँ जाओ जहाँ सुयोधन है; मैं उसे तीखे बाणों से गिरा दूँगा। युद्ध में मैं आचार्यपुत्र, सुयोधन, पितामह, सूतपुत्र, द्रोण, कृप और सभी को रोककर, सुयोधन का सिर ले लूँगा।
तदुत्तरश्चित्रमुदारवेगं धनुश्च दृष्ट्वा निशिताञ्शरांश्च। भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्
उस तेज़ धनुष और नुकीले बाणों को देखकर उत्तर डर गया और युद्ध के बीच अर्जुन से बोला, 'मैं तुम्हारे घोड़ों को संभाल नहीं सकता।'
तमब्रवीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतो भयं ते प्रेह्युत्तराश्वानुपमन्त्रयस्व
गाण्डीवधारी, शत्रुओं का संहार करने वाले अर्जुन ने हँसकर मत्स्यराजकुमार से कहा, 'जब मैं तुम्हारे साथ हूँ तो तुम्हें किस बात का डर है? चलो उत्तर, घोड़ों को हाँको।'
आश्वासितस्तेन धनञ्जयेन वैराटिरश्वानतुदञ्जवेन। विष्फारयंस्तद्धनुरुग्रवेगं युयुत्समानः पुनरेव जिष्णुः
धनञ्जय के उत्साह देने पर विराटपुत्र ने चाबुक लेकर घोड़ों को दौड़ाया। अर्जुन युद्ध के लिए फिर से अपना शक्तिशाली धनुष खींचने लगे।
गाण्डीवशब्देन तु तत्रतत्र भूमौ निषेदुर्बहवोऽतिवेलम्। शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य शब्देन ते योधवराः समन्तात्
गाण्डीव की आवाज़ सुनकर बहुत से योद्धा डर के मारे ज़मीन पर बैठ गए। शंख और वानर की गर्जना सुनकर चारों ओर से श्रेष्ठ योद्धा इकट्ठा हो गए।
एषोऽतिमानी धृतराष्ट्रपुत्रः सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः। पराजयं नित्यममृष्यमाणो निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात्
यह धृतराष्ट्र का अभिमानी पुत्र, सेना के आगे-आगे, तेज से चमकता हुआ, हार सहन न कर सकने वाला, सदा युद्ध के लिए तैयार, आगे बढ़ रहा है।
तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः सुयोधनं तत्र सहानुजं च
तुम पूरी तैयारी के साथ सीधे सुयोधन के पास जाओ और वहाँ उसके भाइयों सहित उसका सामना करो।
तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन्। प्रहस्य वीरः स तु तानतीत्य दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ
उसे तेजी से आते देख सभी कौरव वीर अचानक उसके सामने आ गए। वीर अर्जुन मुस्कराते हुए सबको पार कर गए और दुर्योधन को दो बाण मारे।
तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः । युयुत्समानोऽतिरथेन सङ्ख्ये स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद
पार्थ के बाण से घायल होकर, जैसे कोई घायल हाथी हो, धृतराष्ट्रपुत्र युद्ध के लिए उत्सुक होकर स्वयं अर्जुन का सामना करने आया।
स भीमधन्वानमुदग्रवेगो धनञ्जयं शत्रुशतैरजेयम्। आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये
वह महान धनुर्धर धनञ्जय, जिसे सैकड़ों शत्रु भी नहीं जीत सकते, उसके ललाट के बीच में पूरी ताकत से छोड़े गए चौड़े बाण से घायल हुआ।
स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंहितेन । रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्वै यथैकरश्मिर्भगवान्दिवार्कः
उस सोने से जड़े, ठीक निशाने पर लगे बाण से घायल होकर, पार्थ के ललाट से रक्त बहने लगा और वह ऐसे चमकने लगे जैसे आकाश में सूर्य की एक किरण निकल रही हो।
अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्वभूवास्रमजस्रमुष्णम्। सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव धाराऽभिविराजते स्म
उस बाण के घाव से लगातार गर्म रक्त की धार बहने लगी। वह सोने और फूलों जैसी बूँदों से सजी हुई धार माला के समान चमक रही थी।
स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुयोधनेनोद्धतमन्युवेगः । शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्वः
दुर्योधन के बाण से घायल होकर, तेजस्वी अर्जुन ने विष के समान घातक बाण उठाए और बिना डरे राजा को बेध डाला।
दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः । अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ सम समाजघ्नतुराजमीढौ
दुर्योधन, जो प्रचंड तेज वाला था, और एकमात्र वीर पार्थ, दोनों ही पुरुषों में श्रेष्ठ, युद्ध में एक-दूसरे को बराबरी से मारने लगे, दोनों ही विजय की इच्छा रखते थे।
ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः । रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं पाण्डवमभ्यधावत्
फिर विकर्ण, विशाल पर्वत के समान हाथी और चार रथों के साथ, जिनकी रक्षा हाथी और पैदल सैनिक कर रहे थे, कुन्तीपुत्र पाण्डव की ओर दौड़ा।
तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनञ्जयः कुम्भललाटमध्ये। आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध भृशं तु वीरः
तेजी से दौड़ते उस गजराज को आते देख, धनञ्जय ने पूरी शक्ति से खींचे गए मजबूत बाण से उसके माथे पर प्रहार किया।
पार्थेन सृष्टः स तु गृध्रपत्रो ह्यापुङ्खदेशं प्रविवेश नागम्। विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाऽशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः
पार्थ द्वारा छोड़ा गया गिद्धपंख वाला बाण हाथी के सिर में घुस गया और उसके चमकते पर्वत जैसे मस्तक को ऐसे चीर गया जैसे इन्द्र का वज्र पर्वत को फाड़ देता है।
शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा। संसीदमानो निपपात भूमौ वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य
तीरों से झुलसकर वह गजराज काँप उठा, उसका शरीर थरथराने लगा और मन व्याकुल हो गया; वह लड़खड़ाता हुआ ज़मीन पर गिर पड़ा, जैसे वज्र से चोट खाया पर्वत का शिखर टूटकर गिर जाए।
निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्विकर्णः सहसाऽवतीर्य । तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह
जब महान हाथी भूमि पर गिरा, तो भय के कारण विकर्ण तुरंत नीचे उतरा और आठ सौ कदम तेज़ी से दौड़कर विविंशति के रथ पर चढ़ गया।
निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवरप्रकाशम्। तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद
उस वज्र के समान तेज़ बाण से हाथी को मारकर, उसी प्रकार पार्थ ने उसी बाण से दुर्योधन की छाती में भी घाव कर दिया।
हते गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रभिन्नास्ते योधमुख्याः सहसा प्रजग्मुः
हाथी मारा गया, राजा घायल हुआ और विकर्ण अपने रक्षकों सहित भाग गया, तब गांडीव से निकले बाणों से घायल होकर श्रेष्ठ योद्धा अचानक भाग खड़े हुए।
दृष्ट्वैव बाणेन हतं च नागं योधांश्च सर्वान्नृपतिर्निरीक्ष्य। रथं समावृत्य कुरग्नवीरो रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः
जब राजा ने देखा कि हाथी बाण से मारा गया और सभी योद्धा भाग रहे हैं, तो वह अपने रथ से घिरा हुआ, पार्थ से बचकर युद्धभूमि से भाग गया।
तं भीतरूपं त्वरितं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुगणावमर्दी । अन्वाह्वयद्योद्धुमनाः किरीटी बाणाभिविद्धं रुधिरं वमन्तम्
डर के मारे जल्दी-जल्दी भागते हुए, शत्रुओं का संहार करने वाले दुर्योधन को देखकर, मुकुटधारी अर्जुन, युद्ध के लिए उत्सुक होकर, बाणों से घायल और रक्त बहाते हुए उसे पुकारने लगे।
तस्मिन्महेष्वासवरेऽतिविद्धे धनञ्जयेनाप्रतिमेन युद्धे। सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि त्रासं ययुः पार्थमुदीक्ष्य तानि
जब महान धनुर्धर को धनंजय ने युद्ध में बुरी तरह घायल कर दिया, तो पार्थ को देखकर सारी सेनाएँ भय से काँप उठीं।
ततस्तु ते शान्तिपराश्च सर्वे दृष्ट्वाऽर्जुनं नागमिव प्रभिन्नम्। उच्चैर्नदन्तं बलमत्तमाजौ मध्ये स्थितं सिंहमिवर्षभाणाम्
फिर, अर्जुन को युद्धभूमि में जोर से गरजते हुए, टूटे हुए हाथी के समान और बैलों के बीच सिंह के समान खड़ा देखकर, सभी योद्धा शांति की इच्छा से डर गए।
गाण्डीवशब्देन तु पाण्डवस्य योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः। भयार्दिताः पार्थशराभितप्ताः सिंहाभिपन्ना इव वारणेन्द्राः
पाण्डव के गांडीव की गर्जना सुनकर, पार्थ के बाणों से जलते और भयभीत योद्धा, जैसे सिंह के हमले से हाथियों के झुंड बिखर जाते हैं, वैसे ही वे अचानक रथों से कूद पड़े।