अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम्। न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्ते ह्यधर्मतः
कुन्तीपुत्र लोभी नहीं हैं और उन्होंने कठिन कार्य भी कर दिखाया है। वे केवल अधर्म से राज्य पाने की इच्छा कभी नहीं करेंगे।
तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः । धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात्
उसी समय कौरवपुत्र वीरता दिखाने को तैयार थे, लेकिन धर्म के बंधन में बंधे होने के कारण वे क्षत्रिय धर्म से नहीं डिगे।
यश्चानृत इति ख्यातः स च गच्छेत्पराभवम् । वृणुयुर्माणं पार्था नानृतत्वं कथंचन
जो झूठा कहलाता है, वह अवश्य हारता है। पाण्डव मृत्यु को चुन लेंगे, पर किसी भी हालत में झूठ नहीं बोलेंगे।
प्राप्ते तु काले स्वानर्थान्नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः । अपि वज्रभृता गुप्तांस्तथावीर्या हि पाण्डवाः
पर जब समय आएगा, तो वे श्रेष्ठ पुरुष अपने हितों को नहीं छोड़ेंगे, चाहे इन्द्र भी उनकी रक्षा करें; पाण्डवों की यही वीरता है।
प्रतियुद्ध्येम समरे सर्वशस्त्रभृतांवरम्
आओ, हम युद्ध में शस्त्रधारी श्रेष्ठ योद्धाओं से भिड़ें।
तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम्। तत्संविधीयतां शीघ्रं मा वो ह्यर्थोऽभ्यगात्परम्
इसलिए, जो भी अच्छा है और सज्जनों द्वारा इस संसार में किया गया है, वह जल्दी से कर लिया जाए, कहीं तुम पर कोई बड़ा संकट न आ जाए।
न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव । एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः
मैं युद्ध में कभी भी निश्चित विजय नहीं देखता, हे कौरव; और धनञ्जय अब आ चुके हैं, हे राजन्।
संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ । अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम्
जब युद्ध शुरू होता है, तो लाभ-हानि, जीत-हार, इनमें से एक तो निश्चित ही होता है; इसमें कोई संदेह नहीं।
तस्माद्युद्धोपचरितं कर्म वा धर्मसंहितम् । क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनञ्जयः
इसलिए, हे राजन्, जो भी युद्ध में उचित है या धर्म के अनुसार है, वह जल्दी से कर लो, क्योंकि धनञ्जय अब आ चुके हैं।
एको हि समरे पार्थः पृथिवीं निर्दहेच्छरैः । भ्रातृभिः सहितो भूत्वा किं पुनः कौरवान्रणे । तस्मात्सन्धिं कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व यदि मन्यसे
पार्थ अकेले ही युद्ध में अपने बाणों से पृथ्वी को जला सकते हैं; फिर जब वे अपने भाइयों के साथ होंगे, तो कौरवों का क्या होगा? इसलिए, हे कुरुओं में श्रेष्ठ, यदि उचित लगे तो संधि कर लो।
नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवेभ्यः पितामह। ग्रामं सेनां च दासांश्च स्वल्पं द्रव्यमपि प्रभो । युद्धोपचारिकं यत्तु तत्सर्वं संविधीयताम्
मैं पाण्डवों को राज्य नहीं दूँगा, हे पितामह; न गाँव, न सेना, न दास, न ही थोड़ा सा धन, हे प्रभु। लेकिन जो कुछ युद्ध के लिए उचित है, वह सब कर लिया जाए।
भीष्मस्योपरते वाक्ये तथा दुर्योधनस्य च। प्राप्तमर्थ्यं च यद्वाक्यं द्रोणश्वाह द्विजोत्तमः
भीष्म और फिर दुर्योधन के वचन समाप्त होने पर, जो उस समय उचित था, वही वचन श्रेष्ठ द्विज द्रोण ने कहा।
यत्तु युद्धोपचरितं भवेद्वा धर्मसंहितम्। कस्त्वया सदृशो लोके भूयस्त्वं वक्तुमर्हसि
जो कुछ युद्ध में उचित है या धर्म के अनुसार है, उसे कहने में इस संसार में तुमसे बढ़कर कौन है? तुम ही सबसे योग्य हो।
अत्र या मामिका बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते । सर्वथा हि मया श्रेयो वक्तव्यं कुरुनन्दन
अब इस विषय में मेरी जो राय है, वह सुनो, यदि तुम्हें ठीक लगे; क्योंकि हर तरह से मुझे ही तुम्हारे हित की बात कहनी चाहिए, हे कुरुवंश के आनंद।
राजा बलचतुर्भागं क्षिप्रमादाय गच्छतु । ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु । वयं चार्धेन सैन्यस्य प्रतियोत्स्याम पाण्डवम्
राजा सेना का एक चौथाई भाग जल्दी लेकर निकल जाए। फिर दूसरा चौथाई भाग गायों को साथ लेकर चला जाए। हम लोग आधी सेना के साथ पाण्डव का सामना करेंगे।
अहं भीष्मश्च कर्णश्च अश्वत्थामा कृपस्तथा। प्रतियोत्स्याम बीभत्सुमागतं कृतनिश्चयम्
मैं, भीष्म, कर्ण, अश्वत्थामा और कृपाचार्य—हम सब मिलकर दृढ़ निश्चय के साथ आए हुए अर्जुन का मुकाबला करेंगे।
एवं राजा सुगुप्तः स्यान्न क्लैब्यं गन्तुमर्हति । मत्स्यं वा पुनरायातमथवापि शतक्रतुम् । अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्
इस तरह राजा पूरी तरह सुरक्षित रहेगा और उसे हिम्मत नहीं हारनी चाहिए। चाहे मत्स्यराज लौट आए या स्वयं इन्द्र भी आ जाए, मैं उन्हें रोक लूंगा, जैसे तट समुद्र को रोकता है।
तद्वाक्यं रुरुचे तेषां द्रोणेनोक्तं महात्मना । तथाहि कृतवान्राजा कौरवाणामनन्तरम्
महात्मा द्रोण द्वारा कही गई वह बात सबको बहुत पसंद आई। इसके बाद कौरवों के राजा ने वैसा ही किया।
भीष्मः प्रस्थाप्य राजानं गोधनं तदनन्तरम् । सेनामुख्यान्व्यवस्थाप्य व्यूहितुं संप्रचक्रमे
भीष्म ने राजा और फिर गायों को भेज दिया। इसके बाद सेना के मुख्य योद्धाओं को व्यवस्थित करके युद्ध की तैयारी करने लगे।
द्रोणस्योपरते वाक्ये भीष्मः प्रोवाच बुद्धिमान्। आचार्य मध्ये तिष्ठ त्वमश्वत्थामा तु सव्यतः। कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम्
जब द्रोण का कहना पूरा हुआ, तब बुद्धिमान भीष्म बोले—'आचार्य, आप बीच में रहें। अश्वत्थामा बाईं ओर रहे और शारद्वतपुत्र कृपाचार्य, जो बुद्धिमान हैं, दाहिनी ओर की रक्षा करें।'
विकर्णश्च महावीर्यो दुर्मुखश्च परन्तपः। शकुनिः सौबलश्चैव दुःसहश्च महाबलः । द्रोणस्य पार्श्वमजिताः पालयन्तु महाबलाः
विकर्ण, जो बड़े पराक्रमी हैं, दुर्मुख, शत्रुओं का दमन करने वाले, सौबलपुत्र शकुनि और महाबली दुःसह—ये सब अजेय योद्धा द्रोण के पक्ष की रक्षा करें।
अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः। अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन्
सूतपुत्र कर्ण दृढ़ता के साथ सबसे आगे खड़ा रहे। मैं स्वयं पूरी सेना के पीछे रहकर उसकी रक्षा करूंगा।
सर्वे महारथाः शूरा महेष्वासा महाबलाः । युद्ध्यन्तु पाण्डवश्रेष्ठमागतं यत्नतो युधि
सभी महारथी, शूरवीर, महान धनुर्धर और बलवान योद्धा पूरी कोशिश से युद्ध में आए हुए श्रेष्ठ पाण्डव का सामना करें।
अभेद्यं परसैन्यानां व्यूहं व्यूह्य कुरूत्तमः । वज्रगर्भं व्रीहिमुखं पद्मचन्द्रार्धमण्डलम्
कुरुओं में श्रेष्ठ ने शत्रु सेना के विरुद्ध अभेद्य व्यूह रच दिया, जिसका मध्य भाग वज्र के समान था, आगे धान की बालियों जैसा, और किनारे पर अर्द्धचन्द्र और कमलदल के आकार का।
तस्य व्यूहस्य पश्चार्धे भीष्मश्चाथोद्यतायुधः । सौवर्णं तालमुच्छ्रित्य रथे तिष्ठन्नशोभत
उस व्यूह के पिछले भाग में भीष्म ने शस्त्र उठाए, रथ पर सोने का ताड़ का ध्वज लेकर खड़े होकर तेज से चमक रहे थे।
ततः सुदर्शनं नाम प्रासादं हरिवाहनः । सर्वान्देवान्समारोष्य प्रययो यत्र पाण्डवः
फिर हरिवाहन श्रीकृष्ण, सभी देवताओं को साथ लेकर, क्रोध में सुदर्शन नामक महल की ओर चले, जहाँ पाण्डव थे।
स्थूणाराजिसहस्रं तु यत्र मध्ये प्रतिष्ठितम् । तत्र सूर्यपथेऽतिष्ठद्विमला महती सभा
जहाँ हजारों खंभों की पंक्तियाँ थीं, वहाँ बीचोंबीच एक विशाल, निर्मल सभा थी, जो सूर्य के मार्ग में स्थित थी।
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः । तत्र श्वेतानि चक्राणि काञ्चनस्फाटिकानि च
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीकुमार और मरुद्गण—उन सबके श्वेत, स्वर्ण और स्फटिक के रथ वहाँ दिखाई दे रहे थे।
तथा चित्राणि छत्राणि दिव्यरूपाणि भारत । मणिरत्नविचित्राणि नानारूपाणि भागशः । आकाशे सह दृश्यन्ते भानुमन्ति शुभानि च
हे भारत, वहाँ दिव्य रूपों वाले, मणि-रत्नों से सजे, तरह-तरह के सुंदर छत्र भी आकाश में चमकते हुए दिख रहे थे, जो शुभ और तेजस्वी थे।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च। तथा धातुर्विधातुश्च मित्रस्य धनदस्य च। रुद्रस्य विष्णो सवितुस्त्रिदशानां तथैव च
वहाँ अग्नि, इन्द्र, सोम, यम, वरुण, धातु, विधातृ, मित्र, कुबेर, रुद्र, विष्णु, सविता और अन्य सभी देवताओं के आभूषण भी थे।