दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः । सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ।। 14
उस महायुद्ध में क्षत्रियों के अंग-भंग शरीर हर ओर कटे-फटे पड़े थे, जो डालियों वाले लकड़ी के लट्ठों जैसे दिख रहे थे।
नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।। 15
वहाँ धरती चंदन लगे हुए, साँप की कुंडली जैसे भुजाओं और झुमकों सहित सिरों से भर गई थी।
यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ।। 16
जैसे कोई साँवली युवती चाँदी से सजे चिकने वस्त्र पहनकर चमकती है, वैसे ही धरती भी वहाँ चमक रही थी।
उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता। कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ।। 17
धरती पर गिरते हुए खून ने धूल को दबा दिया; वहाँ भयंकर अराजकता फैल गई और युद्ध मर्यादा रहित हो गया।
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ।। 18
उस समय धर्मात्मा युधिष्ठिर अपने भाइयों के साथ विराट की व्यूह रचना करके युद्ध करने लगे।
आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ।। 19
युधिष्ठिर ने अपने को बाज की चोंच बनाया, नकुल और सहदेव पंख बने, और भीमसेन पूँछ बने।
सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ।। 20
वहाँ कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने एक हजार शत्रुओं को मार गिराया; क्रोधित और श्रेष्ठ योद्धा भीमसेन ने दो हजार रथियों को मृत्यु लोक पहुँचा दिया।
नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् । शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ।। 21
नकुल ने तीन सौ, सहदेव ने चार सौ, शतानिक ने सौ और मदिराश्व ने चार सौ शत्रुओं का वध किया।
प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ । आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ।। 22
केशक और केशिरथ, ये दोनों महान बलशाली योद्धा, प्रसन्न होकर त्रिगर्तों की विशाल और उत्साही सेना पर टूट पड़े।
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्। जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ।। 23
त्रिगर्तों को पहचानकर वे दोनों उस विशाल सेना में घुस गए; सूर्यदत्त और वलल भी उनके पीछे-पीछे गए।
शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः। विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ।। 24
वीराट का पुत्र शंख, जो महान धनुर्धर और बलशाली था, युद्ध में वीरों को मारता हुआ उस विशाल सेना में घुस गया।
विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान्। कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ।। 25
उस युद्ध में विराट ने पाँच सौ रथियों, सौ हाथियों और एक हजार घोड़ों का वध किया।
चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः। त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ।। 26
रथ पर सवार वह श्रेष्ठ रथी अनेक मार्गों से चलता हुआ, युद्ध में त्रिगर्तों के सुषर्मा के सोने के रथ का सामना करने पहुँचा।
तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ।। 27
वहाँ वे दोनों महान धनुर्धर और बलशाली योद्धा, गायों के बीच लड़ते हुए दो सांड़ जैसे, एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ। कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ।। 28
दोनों सिंह जैसे राजा, क्रोध से भरे और अडिग, तीखे बाणों, तलवारों, भालों और कुल्हाड़ियों से लहूलुहान होकर युद्धभूमि में चमक रहे थे।
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः । शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ।। 29
फिर दोनों रथी अपने-अपने रथों से चारों ओर घूमते हुए, बादलों की तरह तेज़ी से बाणों की वर्षा करने लगे।
अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ। कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ।। 30
दोनों योद्धा, जैसे हाथी आपस में दांतों से भिड़ते हैं, वैसे ही क्रोध में भरकर, तीखे बाणों से एक-दूसरे को युद्ध में घायल करने लगे।
मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः । पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ।। 31
मात्स्य राजा ने सुशर्मा को पाँच तीखे बाणों से घायल किया और पाँच और बाणों से उसके चारों घोड़ों को भी घायल कर दिया।
द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः । तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ।। 32
दो बाणों से सारथी को और तीन तेज़ बाणों से ध्वज को भी घायल किया। उसी तरह युद्ध में प्रचंड और शस्त्रों के ज्ञाता सुशर्मा ने भी मात्स्य राजा को पचास तीखे बाणों से घायल कर दिया।
तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे। नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ।। 33
हे राजेन्द्र, उस महायुद्ध में दोनों योद्धा, संध्या के समय धूल से ढके होने के कारण, एक-दूसरे की पूरी शक्ति को पहचान नहीं सके।
तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत। व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम् ।। 1
जब अंधकार और धूल से सारी दुनिया ढक गई, तब वे योद्धा अपनी-अपनी सेना के साथ कुछ समय तक युद्ध के लिए तैयार खड़े रहे।
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः। कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन्क्षत्रियान्रणे ।। 2
फिर चंद्रमा उदित हुआ, अंधकार को दूर करता हुआ, रात को उजला बना कर, युद्धभूमि में क्षत्रियों को एक-दूसरे के सामने स्पष्ट कर दिया।
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत। घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम् ।। 3
प्रकाश आने पर फिर से युद्ध शुरू हो गया; वे एक-दूसरे को देखकर फिर भिड़ गए और युद्ध भयानक रूप ले चुका था।
तथैव तेषां तुमुलानि तानि क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति। गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः ।। 4
इसी तरह वे सभी क्रोधित और गर्जन करते हुए योद्धा, गदा, तलवार, कुल्हाड़ी और भाले जैसी तेज़ धारदार अस्त्र-शस्त्रों से एक-दूसरे पर टूट पड़े।
बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा। प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ।। 5
इसके बाद त्रिगर्तों के राजा सुशर्मा ने अपनी पूरी शक्ति से मात्स्य सेना को रौंद डाला, जीतकर दबा दिया और वीरता से विराट की ओर बढ़ गया।
मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ । सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ ।। 6
वे दोनों कभी मतवाले बैलों की तरह, कभी मदमस्त हाथियों की तरह, कभी सिंहों की तरह हाथियों को पकड़ते हुए, तो कभी इन्द्र और वृत्र की भाँति क्रोध में दिखाई दे रहे थे।
उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ। उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ ।। 7
दोनों की शक्ति और उत्साह समान था, दोनों का पराक्रम बराबर था, दोनों ही समान रूप से रक्त बहा रहे थे और दोनों ही युद्धकला में निपुण थे।
तौ निहत्य पृथग्धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी । आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ ।। 8
दोनों ने एक-दूसरे की सेना के सारथियों और पीछे चलने वालों को मार गिराया, फिर धनुष चलाने में समान कुशलता के साथ, कृष्ण और कंस की तरह आमने-सामने खड़े हो गए।
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा। अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ।। 9
तब त्रिगर्तों के सुशर्मा ने अपने भाई सुवर्मन के साथ, पूरी रथों की सेना लेकर मात्स्य राजा पर धावा बोल दिया।
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ। गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात् ।। 10
फिर दोनों भाई, श्रेष्ठ क्षत्रिय, अपने रथों से कूद पड़े, गदा हाथ में लेकर क्रोध में भरकर तेज़ी से आगे बढ़े।