जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरे। विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहितम् ।। 57
हम अगले दिन पीछे से वहाँ जाएँगे, जहाँ मत्स्यराज का समृद्ध और सुरक्षित राज्य है।
सुशर्मणा गृहीते तु मत्स्यराजस्य गोधने। विराटः सैन्यमादाय त्रिगर्तैः सह योत्स्यति ।। 58
जब सुशर्मा मत्स्यराज की गायें छीन लेगा, तब विराट अपनी सेना लेकर त्रिगर्तों से युद्ध करेगा।
अपरं दिवसं गास्तु तत्र गृह्णन्तु कौरवाः। गवार्थे पाण्डवास्तत्र योत्स्यन्ति कुरुभिः सह ।। 59
फिर अगले दिन कौरव वहाँ की गायें छीन लें; गायों के लिए पाण्डव वहाँ कौरवों के साथ युद्ध करेंगे।
तथा गत्वा यथोद्देशं विराटनगरान्तिके। क्षिप्रं गोष्ठं समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम् ।। 60
इस प्रकार, योजना के अनुसार विराटनगर के पास जाकर, वे जल्दी से गोशाला पहुँचें और वहाँ की अपार संपत्ति को अपने अधिकार में लें।
गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च। वयमस्य निगृह्णीमो द्विधा कृत्वा च वाहिनीम् ।। 61
हम अपनी सेना को दो भागों में बाँटकर, उसकी सैकड़ों हजारों सुंदर और उत्तम गायें पकड़ लें।
ते स्म गत्वा यथोद्दिष्टं देशं मत्स्यमहीपतेः। संनद्धा रथिनः सर्वे सपताका बलोत्कटाः। प्रतिवैरं चिकीर्षन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः ।। 62
फिर वे सब रथी, पूरी तरह सुसज्जित होकर, ध्वजाएँ लिए, युद्ध की इच्छा और गायों के लोभ में, विशाल सेना के साथ, मत्स्यराज के राज्य में बताए गए स्थान पर पहुँचे।
आदत्त गाः सुशर्माऽथ कृष्णपक्षस्य चाष्टमीम् ।। 63
तब सुशर्मा ने कृष्णपक्ष की अष्टमी तिथि को गायें छीन लीं।
अपरे दिवसे सर्वे राजन्संभूय कौरवाः। नवम्यां ते न्यगृह्णन्त गोकुलानि सहस्रशः। कौरवास्तु महावीर्या मत्स्यानां विषयान्तरे ।। 64
अगले दिन, हे राजन, सभी कौरव इकट्ठा हुए और नवमी तिथि को उन्होंने मत्स्य देश के दूसरे भाग में हजारों गोशालाएँ अपने कब्जे में कर लीं।
ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम्। छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ।। 1
वहाँ, हे महाराज, अपार तेज वाले उन लोगों के बीच, छद्म वेश में आए महान आत्मा पाण्डव भी मौजूद थे।
व्यतीतः समयः सम्यग्विराटनगरे सताम्। कुर्वतां तस्य कर्माणि वीराटस्य महीपतेः ।। 2
विराटनगर में, राजा विराट के कार्य करते हुए, उनका निर्धारित समय अच्छे से बीत गया।
कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा। परां संभावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।। 3
लेकिन जब कीचक मारा गया, तब शत्रुओं का संहार करने वाले राजा विराट ने कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर का बड़ा आदर-सम्मान किया।
ततस्त्रयोदशस्वान्ते तस्य वर्षस्य भारत। शुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ।। 4
फिर, हे भरतवंशी, उस तेरहवें वर्ष के अंत में, सुशर्मा ने बलपूर्वक बहुत-सी गायें छीन लीं।
ततः शब्दो महानासीद्रेणुश्च दिवमस्पृशत्। शङ्खदुन्दुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः। गवाश्वरथनागानां निश्वनश्च पदातिनाम् ।। 5
उस समय एक भयंकर शोर उठा और धूल आसमान तक पहुँच गई। शंख, नगाड़े, भेरी और ढोल की आवाज़ें गूंज उठीं, गायों, घोड़ों, रथों, हाथियों और पैदल सैनिकों की पुकारें भी उसमें मिल गईं।
एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने। त्रिगर्तैर्गृह्यमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन् ।। 6
जब ग्वाले मत्स्यराज के गौधन के साथ निकले और त्रिगर्तों ने उन्हें पकड़ना शुरू किया, तब ग्वालों ने उनका डटकर सामना किया।
अथ त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु । परिक्षिप्य हयैः शीघ्रै रथव्रातैश्च भारत। गोपालान्प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम् ।। 7
फिर बहुत से त्रिगर्तों ने बहुत सा धन छीन लिया और तेज घोड़ों व रथों से ग्वालों को चारों ओर से घेर लिया। वे युद्ध में जीत का निश्चय करके ग्वालों से भिड़ गए।
ते हन्यमाना बहुभिः प्रासतोमरपाणिभिः । गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा ।। 8
जब बहुत से लोग भाले और गदाएँ लेकर ग्वालों पर टूट पड़े, तब गोकुल के भक्त ग्वाले पूरी ताकत से उन्हें रोकने लगे।
परश्वथैश्च मुसलैर्भिण्डिपालैश्च मुद्गरैः। गोपालाः कर्षणैश्चित्रैर्जघ्नुरश्वान्समन्ततः ।। 9
ग्वालों ने कुल्हाड़ी, गदा, गुलेल और भारी सोंटे लेकर अपने-अपने औजारों से चारों ओर घोड़ों पर प्रहार किया।
ते हन्यमानाः संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिनः । विसृज्य शरवर्षणि गोपानद्रावयन्बलात् ।। 10
ग्वालों को मारते हुए क्रोधित त्रिगर्त रथी धनुष से बाणों की वर्षा करने लगे और बलपूर्वक ग्वालों को पीछे हटने पर मजबूर कर दिया।
हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशांपते। ततो युवानः संभीताः श्वसन्तो रेणुगुण्ठिताः ।। 11
जब ग्वाले मारे जा रहे थे और डरकर भागने लगे, तब हे राजन! वहाँ के युवक डर के मारे, हाँफते और धूल में सने हुए भाग खड़े हुए।
जवेन महता चैव गोपालाः पुरमाव्रजन्। विराटनगरं प्राप्य नरा राजानमब्रुवन् ।। 12
ग्वाले बहुत तेज़ी से भागकर नगर लौट आए। विराट की राजधानी पहुँचकर वे लोग राजा के पास गए।
सभायां राजशार्दूलमासीनं पाण्डवैः सह। शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ।। 13
उन्होंने देखा कि विराट, जो राजाओं में श्रेष्ठ है, पाण्डवों के साथ सभा में बैठे हैं और उनके चारों ओर कुंडल व बाजूबंद पहने हुए वीर योद्धा बैठे हैं।
सद्भिश्च पण्डितैः सार्धं मन्त्रिभिश्चापि संवृतम् । दृष्ट्वा शीघ्रं तु गोपाला विराटमिदमब्रवन् ।। 14
सज्जन और विद्वान मंत्रियों से घिरे हुए राजा को देखकर ग्वाले तुरंत विराट से बोले।
अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान्। षष्टिं गवां सहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति । ता निवर्तय राजेन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ।। 15
'राजन! हमें और हमारे संबंधियों को युद्ध में हराकर और अपमानित करके त्रिगर्त लोग आपकी साठ हज़ार गायें हाँक ले जा रहे हैं। आप उन्हें रोकिए, अपनी गायें जाने मत दीजिए!'
श्रुत्वा तु वचनं तेषां गोपालानामरिंदमः। स राजा महतीं सेनां मात्स्यानां समवाहयत्। रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ।। 16
ग्वालों की बात सुनकर शत्रुओं का संहार करने वाले राजा ने रथ, हाथी, घोड़े और ध्वजाओं से सजी बड़ी मत्स्य सेना एकत्रित की।
राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यथ भेजिरे। भानुमन्ति विवातानि सूपसेव्यानि भागशः ।। 17
राजा और राजकुमारों ने अपनी-अपनी पदवी के अनुसार चमकदार, अच्छी तरह सिली और युद्ध के योग्य कवच पहन लिए।
पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् । उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां शूराश्चापेष्वयोजयन् ।। 18
उन्होंने अलग-अलग सोने से सजे रथों में घोड़े जोते और वीरों ने अपने धनुषों की डोर कसकर चढ़ा ली।
दृढमायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् । विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ।। 19
विराट के प्रिय भाई शतानिक ने मजबूत, सोने की परत वाला और कुशलता से बना कवच लाकर दिया।
सर्वभारसहं वर्म कल्याणपटलं दृढम्। शतानीकादवरजो मदिराक्षोऽभ्यहारयत् ।। 20
शतानिक के छोटे भाई मदिराक्ष ने भी हर वार सहने वाला सुंदर और मजबूत कवच लाकर दिया।
उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च। मृष्टहाटकपर्यन्तं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ।। 21
सूर्यदत्त ने सौ कमल और सुगंधित नील कमलों से सजा, शुद्ध सोने से चमकता हुआ कवच लाकर दिया।
दृढमायसगर्भं च श्वेतं रुक्मपरिष्कृतम्। विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ।। 22
विराट के ज्येष्ठ पुत्र वीर शंख ने मजबूत, सफेद और सोने से जड़ा हुआ कवच लाकर दिया।