वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम्। आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ।। 30
उसका उत्तम निवास एक वर्ष से भलीभाँति छिपा हुआ है। समय आने पर तुम शीघ्र ही पाण्डव को देख सकोगे।
सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप। संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ।। 31
अपने भाइयों और द्रौपदी के साथ उस वीर को ध्यान में रखकर, हे महाबाहु, ऐसे उपाय करो जिससे हम सबका कल्याण हो।
यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः। भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ।। 32
जहाँ वह राजा, जो सब जीवों में श्रेष्ठ है, छिपकर निवास करता है, वहाँ के लोग मोह और आसक्ति से रहित होंगे।
नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ]। पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 33
हे महाराज, जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ नगर या गाँव में न तो गरीबी रहती है और न ही कोई बीमारी होती है, हे क्षत्रियों में श्रेष्ठ।
दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः। प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः। हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 34
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ दानशीलता, मधुर वाणी, संयम, लज्जा का आदर, प्रिय और सत्य बोलना, साहस, धर्म का पालन, इन्द्रियों पर विजय, प्रसन्नता, बल, पवित्रता और कुशलता पाई जाती है।
नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी। भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ।। 35
वहाँ के लोग न तो किसी से जलते हैं, न ईर्ष्या करते हैं, न घमंड करते हैं और न ही द्वेष रखते हैं; वे स्वयं धर्म में लगे रहते हैं।
ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च। क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ।। 36
वहाँ वेदपाठ की ध्वनि अधिक होती है, शुभ शब्द गूंजते हैं और बहुत से यज्ञ होते हैं जिनमें खूब दक्षिणा दी जाती है।
सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः । संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ।। 37
वहाँ सदा समय पर अच्छी वर्षा होती है, इसमें कोई संदेह नहीं, और धरती पर भरपूर फसल होती है, जो रोगों से मुक्त रहती है।
रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च। गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ।। 38
वहाँ के अनाज स्वादिष्ट होते हैं, फल गुणवान होते हैं, मालाएँ सुगंधित होती हैं और वाणी भी शुभ होती है।
वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः । नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ।। 39
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ की हवा स्पर्श में सुखद होती है, लोग निरोग रहते हैं और वहाँ हत्या या कारावास नहीं होता।
न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत। नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 40
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ न तो चोर होते हैं, न दंड, न कोई कष्ट, न असहाय और न ही दुष्ट लोग होते हैं।
भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम्। बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ।। 41
वहाँ डर प्रवेश नहीं करता और सबका व्यवहार शांत रहता है; गायें बहुत दूध देती हैं, अच्छी तरह पुष्ट और आसानी से दुहने योग्य होती हैं।
पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च । सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ।। 42
वहाँ का दूध, दही और घी स्वादिष्ट और हितकारी होते हैं; जल निर्मल रहता है और सब वस्तुएँ सुंदर होती हैं।
गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च। तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 43
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ के देश में तरह-तरह के पेय और भोजन गुणयुक्त होते हैं।
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः। दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 44
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ के स्वाद, स्पर्श, गंध, शब्द और दृश्य सभी उत्तम और निर्मल होते हैं।
धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः। स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे । देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ।। 45
उस देश में, तेरहवें वर्ष में, सभी द्विजजन अपने-अपने गुणों से युक्त होकर धर्म का पालन करेंगे, जो पाण्डवों की शरण में है।
संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः। देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ।। 46
वहाँ के लोग प्रसन्नचित्त, संतुष्ट, पवित्र और अडिग रहते हैं; देवता और अतिथियों की सेवा में अग्रणी होते हैं और सब प्राणियों से प्रेम करते हैं।
इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः । व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ।। 47
वे सदा दान और यज्ञ में उत्साही रहते हैं, हमेशा धर्म में लगे रहते हैं, उनकी वाणी स्पष्ट होती है और वे शुभ, कल्याणकारी और मंगलमय होते हैं।
शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः । भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 48
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ के लोग सुंदर तेज, शुभ इच्छाएँ, सदा संतोष और समृद्धि से युक्त होते हैं।
नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः। भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 49
जहाँ युधिष्ठिर राजा होते हैं, वहाँ का निवास सदा उत्सवमय, सदा आनंदित और समृद्धि से घिरा रहता है।
धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः। किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ।। 50
जो धर्म को जानता है, उसे विद्वान ब्राह्मण भी ठीक से समझ नहीं पाते; फिर साधारण लोगों के लिए तो वह और भी कठिन है। हे प्रिय, अर्जुन को बहुत कम लोग ही सही रूप में पहचान पाते हैं।
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा। ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ।। 51
जिसमें सत्य, धैर्य, दान, श्रेष्ठ शांति, अटल क्षमा, लज्जा, समृद्धि, कीर्ति, महान तेज, दया और सरलता — ये सब गुण निवास करते हैं—
तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः । गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ।। 52
इसलिए, जैसा मैं कह रहा हूँ, कुन्तीपुत्रों के निवास स्थान के बारे में भली-भाँति विचार करो; उनकी अंतिम गति वहीं है, और मैं इससे अलग कुछ नहीं कह सकता।
एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे। तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे। कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ।। 53
इस प्रकार सोच-विचार कर, जो भी कार्य तुम्हें उचित लगे, वह शीघ्र कर डालो, हे कौरव, यदि तुम मेरी बात पर विश्वास करते हो; क्योंकि जो मैं कह रहा हूँ, वह तुम्हारे कुल के लिए सचमुच योग्य है, हे प्रिय।
ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृतस्तदा। युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान्प्रति भापितम् ।। 1
तब शारद्वत के पुत्र कृपाचार्य ने कहा — 'जो वृद्ध ने पाण्डवों के विषय में कहा है, वह उचित और समयानुकूल है।'
धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं सर्वं सत्यं सहेतुकम्। तत्रानुरूपं भीष्मस्य ममापि वचनं शृणु ।। 2
जो कुछ कहा गया है, वह धर्मयुक्त, हितकारी, मधुर, पूर्णतः सत्य और तर्क सहित है; अब भीष्म के अनुसार मेरी बात भी सुनो।
तेषां चैव गतिस्तत्र र्निवासश्चानुचिन्त्यताम् । नीतिर्विधीयतां तत्र सांप्रतं या हिता भवेत् ।। 3
उनकी गति और निवास पर भली-भाँति विचार किया जाए; और अब ऐसी नीति बनाई जाए जो सबसे अधिक हितकारी हो।
नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता। किं पुनः पाण्डवाः शूरा विद्वांसो बलिनस्तथा ।। 4
जो समृद्धि चाहता है, उसे साधारण शत्रु को भी हल्के में नहीं लेना चाहिए; फिर पाण्डव तो वीर, विद्वान और बलवान हैं, उन्हें तो बिल्कुल भी नहीं।
तस्मात्सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते ।। 5
इसलिए, जब महान आत्मा पाण्डव सभा में आ चुके हैं, अपने उद्देश्य को छुपाए हुए और अपने कृत्य भी गुप्त रखे हुए हैं, और समय भी आ गया है—
स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः । उदयः पाण्डवानां च प्राप्तकालो न संशयः ।। 6
अपने राज्य और पराए राज्य में अपनी शक्ति को भली-भाँति जानना चाहिए; पाण्डवों के उत्कर्ष का समय निश्चित ही आ गया है, इसमें कोई संदेह नहीं।