तस्य गत्वा पदं राजन्नासाद्य च महामृगम्। अग्निहोत्रं न लुप्येत तदानयत पाण्डवाः
हे राजन्, उसके पैरों के निशान का पीछा करते हुए, जब तक वह बड़ा मृग नहीं मिला, पाण्डवों ने अग्निहोत्र की रक्षा के लिए उसे वापस ले आए।
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सन्तप्तोऽथ युधिष्ठिरः। धनुरादाय कौन्तेयः प्राद्रवद्भ्रातृभिः सह
ब्राह्मण की बात सुनकर युधिष्ठिर दुःखी हो गए; कुन्तीपुत्र ने धनुष उठाया और भाइयों के साथ दौड़ पड़े।
सन्नद्धा धन्विनः सर्वे प्राद्रवन्नरपुङ्गवाः। ब्राह्मणार्थे यतन्तस्ते शीघ्रमन्वगमन्मृगम्
सभी वीर धनुष-बाण से सुसज्जित होकर ब्राह्मण के लिए जल्दी-जल्दी मृग के पीछे दौड़े।
कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्तो महारथाः। नाविध्यन्पाण्डवास्तत्र पश्यन्तो मृगमन्तिकात्
महान रथी चौड़े, नुकीले और तीखे बाण छोड़ते रहे, लेकिन पाण्डव मृग को पास देखकर भी उसे घायल नहीं कर सके।
तेषां प्रयतमानानां नादृश्यत महामृगः। अपश्यन्तोमृगं श्रान्ता दुःखं प्राप्ता मनस्विनः
उन सबके प्रयास करने पर भी वह बड़ा मृग दिखाई नहीं दिया; मृग को न देखकर वे थककर और दुःखी होकर परेशान हो गए।
शीतलच्छायमागमय् न्यग्रोधं गहने वने। क्षुत्पिपासापरीताङ्गाः पाण्डवाः समुपाविशन्
ठंडी छाया की तलाश में पाण्डव घने जंगल में एक वटवृक्ष के नीचे बैठ गए, उनके शरीर भूख-प्यास से व्याकुल थे।
तेषां समुपविष्टानां नकुलो दुःखितस्तदा। अब्रवीद्भ्रातरं श्रेष्ठममर्षात्कुरुनन्दनम्
जब सब बैठे थे, तब दुःखी नकुल ने अधीर होकर अपने बड़े भाई, कुरुवंश के श्रेष्ठ को संबोधित किया।
नास्मिन्कुले जातु ममज्ज धर्मो न चालस्यादर्थलोपो बभूव। अनुत्तराः सर्वभूतेषु भूप संप्राप्ताः स्मः संशयं किंनु राजन्
हमारे कुल में कभी धर्म डूबा नहीं, न ही आलस्य से कोई हानि हुई; हे राजन्, हम सदा सब प्राणियों में श्रेष्ठ रहे हैं—फिर हम इस संशय में कैसे पड़ गए?
नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम्। धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयोः पुण्यपापयोः
आपदाओं का कोई निश्चित नियम, कारण या वजह नहीं होती; पुण्य और पाप दोनों में भाग्य का बँटवारा धर्म ही करता है।
प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा। न मया निहतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम्
जब सभा में द्रौपदी को दासी की तरह ले जाया गया, तब मैंने दोषी को नहीं मारा; उसी कारण हम इस संशय में पड़े हैं।
वाचस्तीक्ष्णास्थिभेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः। अतितीव्रा मया क्षान्तास्तेन प्राप्ताः स्म संशयं
सूतपुत्र ने हड्डी चीरने जैसी कठोर बातें कही थीं; मैंने उन्हें सह लिया, इसी कारण हम इस संशय में पड़े हैं।
शकुनिस्त्वां यदाऽजैषीदक्षद्यूतेन भारत। स मया न हतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम्
जब शकुनि ने छल से तुम्हें जुए में हराया, तब भी मैंने उसे नहीं मारा; इसी कारण हम इस संशय में पड़े हैं।
ततो युधिष्ठिरो राजा नकुलं वाक्यमब्रवीत्। आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशो दश
इसके बाद राजा युधिष्ठिर ने नकुल से कहा, 'माद्रीपुत्र, किसी पेड़ पर चढ़कर दसों दिशाओं में देखो।'
पानीयमन्तिके पश्य वृक्षान्वाप्युदकाश्रयान्। एते हि भ्रातरः श्रान्तास्तव तात पिपासिताः
'पास में कहीं पानी देखो, कोई पेड़ या जलाशय जहाँ पानी मिल सके; तुम्हारे भाई थके और प्यासे हैं, प्रिय।'
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येऽष्ठस्य शासनात्। तत उत्थाय मतिमाञ्शीघ्रमारुह्य पादपम्। अब्रवीद्धांतरं ज्येष्मभिवीक्ष्य समन्ततः
नकुल ने 'ऐसा ही होगा' कहकर बड़े भाई की आज्ञा से तुरंत उठकर पेड़ पर चढ़कर चारों ओर ध्यान से देखा।
पश्यामि बहुलान्राजन्वृक्षानुदकसंश्रयान्। सारसानां च निर्ह्रादस्तत्रोदकमसंशयम्
'हे राजन्, मैं बहुत से पेड़ देख रहा हूँ जो पानी के पास हैं; वहाँ सारसों की आवाज़ भी सुनाई दे रही है—निश्चित ही वहाँ पानी है।'
ततोऽब्रवीत्सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूणैः रपानीयमानय
इसके बाद सत्य और धैर्यवान कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने कहा, "वत्स, यहाँ से जल्दी जाओ और तूणीर में पानी भरकर ले आओ।"
नकुलस्तु तथेत्युक्त्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य शासनात्। प्राद्रवद्यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत
नकुल ने 'ठीक है' कहकर अपने बड़े भाई के आदेश पर तुरंत वहाँ दौड़ लगाई, जहाँ पानी था, और जल्दी से वहाँ पहुँच गया।
स दृष्ट्वा विमलं तोयं सारसैः परिवारितम्। पातुकामस्ततो वाचमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे
उसने जब निर्मल जल देखा, जो सारसों से घिरा हुआ था, तो प्यास से व्याकुल होकर पीने ही वाला था कि तभी उसे आकाश से एक आवाज़ सुनाई दी।
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः। प्रश्नानुक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च
"बेटा, उतावली मत करो; यह जल पहले से मेरा है। मद्रीपुत्र, मेरे प्रश्नों का उत्तर दिए बिना न तो पीना और न ही यहाँ से कुछ ले जाना।"
अनादृत्य तु तद्वाक्यं नकुलः सुपिपासितः। अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह
लेकिन नकुल ने उन बातों की परवाह नहीं की, बहुत प्यासा था, उसने ठंडा पानी पिया और पीते ही वहीं गिर पड़ा।
चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अब्रवीद्ध्रातरं वीरं सहदेवमरिंदमम्
नकुल के बहुत देर तक न लौटने पर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने अपने वीर भाई सहदेव से कहा।
भ्राता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः। तं चैवानय सोदर्यं पानीयं च त्वमानय
"वत्स सहदेव, तुम्हारा बड़ा भाई बहुत देर कर रहा है। तुम अपने सगे भाई को भी ले आओ और पानी भी ले आओ।"
सहदेवस्तथेत्युक्त्वा तां दिशं प्रत्यपद्यत। ददर्श च हतं भूमौ भ्रातरं नकुलं तदा
सहदेव ने 'ठीक है' कहकर उसी दिशा में कदम बढ़ाए और वहाँ पहुँचकर अपने भाई नकुल को भूमि पर मृत पड़ा देखा।
भ्रातृशोकाभिसंतप्तस्तृषया च प्रपीडितः। अभिदुद्राव रपानीयं ततो वागभ्यभाषत
भाई के शोक से व्याकुल और प्यास से पीड़ित सहदेव पानी की ओर दौड़ा, तभी उसे एक आवाज़ सुनाई दी।
मा तात साहसं कार्षीर्मम पूर्वपरिग्रहः। प्रश्नानुक्त्वा यथाकामं पिबस्व च हरस्व च
"बेटा, उतावली मत करो; यह जल पहले से मेरा है। मेरे प्रश्नों का उत्तर देने के बाद ही जितना चाहो पीना और ले जाना।"
अनादृत्य तु तद्वाक्यं सहदेवः पिपासितः। अपिबच्छीतलं तोयं पीत्वा च निपपात ह
लेकिन सहदेव ने उन बातों की अनदेखी की, प्यासा था, उसने ठंडा पानी पिया और पीते ही वहीं गिर पड़ा।
अथाब्रवीत्स विजयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भ्रातरौ ते चिरगतौ बीभत्सो शत्रुकर्शन
इसके बाद कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने विजय को कहा, "भीमसेन, तुम्हारे दोनों भाई बहुत देर से गए हुए हैं, हे शत्रुओं का दमन करने वाले।"
तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च त्वमानय। त्वं हि नस्तात सर्वेषां दुःखितानामपाश्रयः
"तुम दोनों को भी ले आओ और पानी भी ले आओ। क्योंकि, वत्स, हम सब दुखी लोगों के लिए तुम ही सहारा हो।"
एवमुक्तो गुडाकेशः प्रगृह्य सशरं धनुः। आमुक्तखङ्गो मेधावी तत्सरः प्रत्यपद्यत
ऐसा कहे जाने पर गुडाकेश ने बाणों से सजा धनुष और कमर में तलवार बाँधकर, बुद्धिमान अर्जुन उस सरोवर की ओर चल पड़ा।