ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम्। दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं महुश्चापि स्मयमानं नृवीरम्
फिर स्वर्गीय नगाड़े बज उठे और ऊपर से दिव्य फूलों की वर्षा होने लगी। देवताओं ने देखा कि कर्ण का शरीर शस्त्रों से घायल है, फिर भी वह महान वीर मुस्कुराता हुआ खड़ा है।
ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा- त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय। तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते कर्णात्तस्मात्कर्मणा तेन कर्णः
इसके बाद कर्ण ने अपने शरीर से दिव्य कवच काटकर, जो अभी भी गीला था, इन्द्र को दे दिया। उसी तरह उसने अपने कुण्डल भी उतारकर तुम्हें सौंप दिए। इसी कर्म के कारण कर्ण को 'कर्ण' कहा गया।
ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात
इसके बाद वह तुरंत स्वर्ग को चला गया।
श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन्। तां रचावस्थां गमितं सूतपुत्रं श्रुत्वा पार्था जहृपुः काननस्थाः
जब धृतराष्ट्र के पुत्रों ने सुना कि कर्ण से सब कुछ छिन गया है, तो वे सभी दुखी हो गए और उनका घमंड टूट गया। लेकिन जब वन में रहने वाले पाण्डवों ने सूतपुत्र की यह दशा सुनी, तो वे बहुत प्रसन्न हुए।
क्वस्ता वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः कुतश्चैते श्रुतवन्तः प्रियं तत्। किं वाऽकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते तन्मे सर्वं भगवान्व्याकरोतु
वे वीर पाण्डव उस समय कहाँ थे और उन्होंने यह शुभ समाचार कैसे सुना? बारहवाँ वर्ष बीत जाने के बाद उन्होंने क्या किया? हे भगवन, कृपया मुझे यह सब विस्तार से बताइए।
लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते। मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं कदेवर्षीणआं चरितं विस्तरेण
कृष्णा को वापस पाकर और सैन्धव राजकुमार को भगा कर, वे ब्राह्मणों के साथ काम्यक वन के आश्रम से निकले। वहाँ उन्होंने माकण्डेय से प्राचीन ऋषियों की विस्तृत कथाएँ सुनीं।
प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः सर्वैः सार्धं सूतपौरोगवैस्ते। ततो ययुर्द्वैतवनं नृवीरा निस्तीर्यैवं वनवासं समग्रम्
फिर वे अपने रथों और अनुयायियों के साथ, सूत और पुरोहितों सहित, लौट आए। इस तरह वनवास पूरा कर वे सभी वीर राजा द्वैतवन की ओर चले गए।
एवं हृतायां भार्यायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्। प्रतिपद्य ततः कृष्णां किमकुर्वत पाण्डवाः
जब उनकी पत्नी छीन ली गई और उन्होंने अपार कष्ट सहन किए, तो कृष्णा को वापस पाने के बाद पाण्डवों ने क्या किया?
एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्। विहाय काम्यकं राजा सह भ्रातृभिरच्युतः
कृष्णा के छिन जाने और भारी दुःख भोगने के बाद, राजा अपने भाइयों और अच्युत के साथ काम्यक वन छोड़कर निकल पड़े।
पुनर्द्वैतवनं रम्यमाजगाम युधिष्ठिरः। स्वादुमूलफलं रम्यं विचित्रबहुपादपम्
युधिष्ठिर फिर से सुंदर द्वैतवन में पहुँचे, जहाँ मीठे फल-मूल और अनेक सुंदर वृक्ष थे।
अनुभुक्तफलाहाराः सर्व एव मिताशनाः। न्यवसन्पाण्डवास्तत्रकृष्णया सह भार्यया
वहाँ पाण्डव सभी अपनी पत्नी कृष्णा के साथ रहते थे, फल-मूल खाकर और संयम से भोजन करते थे।
वसन्द्वैतवने राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
द्वैतवन में कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन और माद्री के दोनों पुत्र, ये सभी पाण्डव निवास करते थे।
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता धर्मात्मानो यतव्रताः। क्लेशमार्च्छन्त विपुलं सुखोदर्कं परंतपाः
धर्मपरायण, व्रत में दृढ़ और ब्राह्मणों के लिए प्रयत्नशील वे शत्रुओं के संहारक पाण्डव भारी कष्ट सहते रहे, जो आगे चलकर सुख देने वाला था।
तस्मिन्प्रतिवसन्तस्ते यत्प्रापुः कुरुसत्तमाः। वने क्लेशं सुखोदर्कं तत्प्रवक्ष्यामि ते शृणु
हे कुरुवंशी श्रेष्ठ, जब वे वहाँ निवास कर रहे थे, तब वन में जो कष्ट उन्हें मिला, जो आगे चलकर सुखदायी हुआ, वह मैं तुम्हें बताता हूँ—सुनो।
अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणस्य तपस्विनः। मृगस् घर्षणस्य विपाणे समसज्जत
एक तेजस्वी हिरण ने एक तपस्वी ब्राह्मण की अग्नि सुलगाने की लकड़ियाँ और अन्य सामान उठाया और तेज़ी से वन में भाग गया।
तदादाय गतो राजंस्त्वरमाणो महामृगः। आश्रमान्तरितः शीघ्रं प्लवमानो महाजवः
वह महान हिरण वह सब लेकर बड़ी तेजी से आश्रम से दूर भाग गया और जंगल में ओझल हो गया।
ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा स विप्रः कुरुसत्तम। त्वरितोऽभ्यागमत्तत्रअग्निहोत्रपरीप्सया। `तेषां तु वसतां तत्र पाण्डवानां महारथम्
जब उस ब्राह्मण ने देखा कि उसका अग्निहोत्र का सामान छिन गया है, तो वह यज्ञ की इच्छा से जल्दी-जल्दी वहाँ पहुँचा, जहाँ पाण्डव वन में रह रहे थे।
अजातशत्रुमासीनं भ्रातृभिः सहितं वने। आगम्य ब्राह्मणस्तूर्णं संतप्तश्चेदमब्रवीत्
वह ब्राह्मण जल्दी से आकर, वन में अपने भाइयों के साथ बैठे अजातशत्रु के पास पहुँचा और दुखी होकर इन शब्दों में बोला।
अरणीसहितं भाण्डं समासक्तं वनस्पतौ। मृगस्य घऱ्षमाणस्य विषाणे समसज्जत
अरणी और उसका पात्र, जो पेड़ में उलझ गया था, मृग के सींग में फँस गया।
तमादाय गतो राजंस्त्वरमाणो महामृगः। आश्रमात्त्वरितः शीघ्रं प्लवमानो महाजवः
उसे लेकर वह बड़ा मृग तेज़ी से आश्रम से निकल गया और बहुत फुर्ती से भागा।
तस्य गत्वा पदं राजन्नासाद्य च महामृगम्। अग्निहोत्रं न लुप्येत तदानयत पाण्डवाः
हे राजन्, उसके पैरों के निशान का पीछा करते हुए, जब तक वह बड़ा मृग नहीं मिला, पाण्डवों ने अग्निहोत्र की रक्षा के लिए उसे वापस ले आए।
ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा सन्तप्तोऽथ युधिष्ठिरः। धनुरादाय कौन्तेयः प्राद्रवद्भ्रातृभिः सह
ब्राह्मण की बात सुनकर युधिष्ठिर दुःखी हो गए; कुन्तीपुत्र ने धनुष उठाया और भाइयों के साथ दौड़ पड़े।
सन्नद्धा धन्विनः सर्वे प्राद्रवन्नरपुङ्गवाः। ब्राह्मणार्थे यतन्तस्ते शीघ्रमन्वगमन्मृगम्
सभी वीर धनुष-बाण से सुसज्जित होकर ब्राह्मण के लिए जल्दी-जल्दी मृग के पीछे दौड़े।
कर्णिनालीकनाराचानुत्सृजन्तो महारथाः। नाविध्यन्पाण्डवास्तत्र पश्यन्तो मृगमन्तिकात्
महान रथी चौड़े, नुकीले और तीखे बाण छोड़ते रहे, लेकिन पाण्डव मृग को पास देखकर भी उसे घायल नहीं कर सके।
तेषां प्रयतमानानां नादृश्यत महामृगः। अपश्यन्तोमृगं श्रान्ता दुःखं प्राप्ता मनस्विनः
उन सबके प्रयास करने पर भी वह बड़ा मृग दिखाई नहीं दिया; मृग को न देखकर वे थककर और दुःखी होकर परेशान हो गए।
शीतलच्छायमागमय् न्यग्रोधं गहने वने। क्षुत्पिपासापरीताङ्गाः पाण्डवाः समुपाविशन्
ठंडी छाया की तलाश में पाण्डव घने जंगल में एक वटवृक्ष के नीचे बैठ गए, उनके शरीर भूख-प्यास से व्याकुल थे।
तेषां समुपविष्टानां नकुलो दुःखितस्तदा। अब्रवीद्भ्रातरं श्रेष्ठममर्षात्कुरुनन्दनम्
जब सब बैठे थे, तब दुःखी नकुल ने अधीर होकर अपने बड़े भाई, कुरुवंश के श्रेष्ठ को संबोधित किया।
नास्मिन्कुले जातु ममज्ज धर्मो न चालस्यादर्थलोपो बभूव। अनुत्तराः सर्वभूतेषु भूप संप्राप्ताः स्मः संशयं किंनु राजन्
हमारे कुल में कभी धर्म डूबा नहीं, न ही आलस्य से कोई हानि हुई; हे राजन्, हम सदा सब प्राणियों में श्रेष्ठ रहे हैं—फिर हम इस संशय में कैसे पड़ गए?
नापदामस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम्। धर्मस्तु विभजत्यर्थमुभयोः पुण्यपापयोः
आपदाओं का कोई निश्चित नियम, कारण या वजह नहीं होती; पुण्य और पाप दोनों में भाग्य का बँटवारा धर्म ही करता है।
प्रातिकाम्यनयत्कृष्णां सभायां प्रेष्यवत्तदा। न मया निहतस्तत्रतेन प्राप्ताः स्म संशयम्
जब सभा में द्रौपदी को दासी की तरह ले जाया गया, तब मैंने दोषी को नहीं मारा; उसी कारण हम इस संशय में पड़े हैं।