यमाहुर्वेदविद्वांसो वराहमपराजितम्। नारायणमचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते
जिसे वेदज्ञ लोग अपराजित वराह और अद्भुत नारायण कहते हैं, उसे कृष्ण रक्षा करते हैं।
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं दानवानां निषूदन। वधिष्यामि रणे शत्रुं यो मे स्थाता पुरस्सरः
जैसा तुमने कहा, दैत्यों का संहार करने वाले, वैसा ही होगा; जो शत्रु मेरे सामने खड़ा होगा, उसी का मैं युद्ध में वध करूँगा।
एवमप्यस्तु भगवन्नेकवीरवधे मम। अमोघां देहि मे शक्तिं यथा हन्यां प्रतापिनम्
ठीक है, भगवन, यदि मुझे केवल एक वीर का वध करने का अवसर मिले, तो भी मुझे वह अमोघ शक्ति दीजिए, जिससे मैं उस प्रज्वलित शत्रु को मार सकूँ।
उत्कृत्य तु प्रदास्यामि कुण्डले कवचं च ते। निकृत्तेषु तु गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत्
मैं अपने कुण्डल और कवच काटकर तुम्हें दे दूँगा; अंग कटने पर भी मुझे कोई घृणा नहीं होगी।
न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथञ्चन। ब्रणश्चैव न गात्रेषु यस्त्वं नानृतमिच्छसि
कर्ण, तुम्हें किसी भी प्रकार से घृणा नहीं होगी; और तुम्हारे शरीर पर कोई घाव भी नहीं होंगे, क्योंकि तुम असत्य नहीं चाहते।
यादृशस्ते पितुर्वर्णस्तेजश्च वदतांवर। तादृशेनैव वर्णेन त्वं कर्ण भविता पुनः
जैसा रंग और तेज तुम्हारे पिता का है, हे श्रेष्ठ वक्ता, वैसा ही रूप और तेज तुम्हारा फिर से होगा, कर्ण।
विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्यमोघामसंशये। प्रमत्तो मोक्ष्यसे चापि त्वय्येवैषा पतिष्यति
यदि अस्त्र-शस्त्र मौजूद हों और तुम अमोघ शक्ति को असावधानी से चलाओगे, तो वह शक्ति निस्संदेह तुम्हीं पर गिर पड़ेगी।
संशयं परमं प्राप्य विमोक्ष्ये वासवीमिमाम्। यथा मामौत्थ शक्र त्वं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
जब मैं अत्यंत संकट में पड़ूँगा, तभी इस वज्र शक्ति का प्रयोग करूँगा; जैसा तुमने कहा, हे शक्र, मैं तुम्हें सत्य कहता हूँ।
ततः शक्तिं प्रज्वलितां प्रतिगृह् विशांपते। शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्यकृन्तत
इसके बाद, हे राजाओं के स्वामी, कर्ण ने प्रज्वलित शक्ति को ग्रहण किया; तीक्ष्ण शस्त्र लेकर उसने अपने सारे अंग काट डाले।
ततो देवा मानवा दानवाश्च निकृन्तन्तं कर्णमात्मानमेव। दृष्ट्वा सर्वे सिंहनादान्प्रणेदु- र्न ह्यस्यासीन्मुखजो वै विकारः
तब देवता, मनुष्य और दैत्य सभी ने कर्ण को स्वयं को काटते हुए देखकर सिंह की तरह गर्जना की, क्योंकि उसके चेहरे पर कोई विकार नहीं था।
ततो दिव्या दुन्दुभयः प्रणेदुः पपातोच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम्। दृष्ट्वा कर्णं शस्त्रसंकृत्तगात्रं महुश्चापि स्मयमानं नृवीरम्
फिर स्वर्गीय नगाड़े बज उठे और ऊपर से दिव्य फूलों की वर्षा होने लगी। देवताओं ने देखा कि कर्ण का शरीर शस्त्रों से घायल है, फिर भी वह महान वीर मुस्कुराता हुआ खड़ा है।
ततश्छित्त्वा कवचं दिव्यमङ्गा- त्तथैवार्द्रं प्रददौ वासवाय। तथोत्कृत्य प्रददौ कुण्डले ते कर्णात्तस्मात्कर्मणा तेन कर्णः
इसके बाद कर्ण ने अपने शरीर से दिव्य कवच काटकर, जो अभी भी गीला था, इन्द्र को दे दिया। उसी तरह उसने अपने कुण्डल भी उतारकर तुम्हें सौंप दिए। इसी कर्म के कारण कर्ण को 'कर्ण' कहा गया।
ततः पश्चाद्दिवमेवोत्पपात
इसके बाद वह तुरंत स्वर्ग को चला गया।
श्रुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन्। तां रचावस्थां गमितं सूतपुत्रं श्रुत्वा पार्था जहृपुः काननस्थाः
जब धृतराष्ट्र के पुत्रों ने सुना कि कर्ण से सब कुछ छिन गया है, तो वे सभी दुखी हो गए और उनका घमंड टूट गया। लेकिन जब वन में रहने वाले पाण्डवों ने सूतपुत्र की यह दशा सुनी, तो वे बहुत प्रसन्न हुए।
क्वस्ता वीराः पाण्डवास्ते बभूवुः कुतश्चैते श्रुतवन्तः प्रियं तत्। किं वाऽकार्षुर्द्वादशेऽब्दे व्यतीते तन्मे सर्वं भगवान्व्याकरोतु
वे वीर पाण्डव उस समय कहाँ थे और उन्होंने यह शुभ समाचार कैसे सुना? बारहवाँ वर्ष बीत जाने के बाद उन्होंने क्या किया? हे भगवन, कृपया मुझे यह सब विस्तार से बताइए।
लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं द्रावयित्वा विप्रैः सार्धं काम्यकादाश्रमात्ते। मार्कण्डेयाच्छ्रुतवन्तः पुराणं कदेवर्षीणआं चरितं विस्तरेण
कृष्णा को वापस पाकर और सैन्धव राजकुमार को भगा कर, वे ब्राह्मणों के साथ काम्यक वन के आश्रम से निकले। वहाँ उन्होंने माकण्डेय से प्राचीन ऋषियों की विस्तृत कथाएँ सुनीं।
प्रत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः सर्वैः सार्धं सूतपौरोगवैस्ते। ततो ययुर्द्वैतवनं नृवीरा निस्तीर्यैवं वनवासं समग्रम्
फिर वे अपने रथों और अनुयायियों के साथ, सूत और पुरोहितों सहित, लौट आए। इस तरह वनवास पूरा कर वे सभी वीर राजा द्वैतवन की ओर चले गए।
एवं हृतायां भार्यायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्। प्रतिपद्य ततः कृष्णां किमकुर्वत पाण्डवाः
जब उनकी पत्नी छीन ली गई और उन्होंने अपार कष्ट सहन किए, तो कृष्णा को वापस पाने के बाद पाण्डवों ने क्या किया?
एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशमनुत्तमम्। विहाय काम्यकं राजा सह भ्रातृभिरच्युतः
कृष्णा के छिन जाने और भारी दुःख भोगने के बाद, राजा अपने भाइयों और अच्युत के साथ काम्यक वन छोड़कर निकल पड़े।
पुनर्द्वैतवनं रम्यमाजगाम युधिष्ठिरः। स्वादुमूलफलं रम्यं विचित्रबहुपादपम्
युधिष्ठिर फिर से सुंदर द्वैतवन में पहुँचे, जहाँ मीठे फल-मूल और अनेक सुंदर वृक्ष थे।
अनुभुक्तफलाहाराः सर्व एव मिताशनाः। न्यवसन्पाण्डवास्तत्रकृष्णया सह भार्यया
वहाँ पाण्डव सभी अपनी पत्नी कृष्णा के साथ रहते थे, फल-मूल खाकर और संयम से भोजन करते थे।
वसन्द्वैतवने राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
द्वैतवन में कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन और माद्री के दोनों पुत्र, ये सभी पाण्डव निवास करते थे।
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता धर्मात्मानो यतव्रताः। क्लेशमार्च्छन्त विपुलं सुखोदर्कं परंतपाः
धर्मपरायण, व्रत में दृढ़ और ब्राह्मणों के लिए प्रयत्नशील वे शत्रुओं के संहारक पाण्डव भारी कष्ट सहते रहे, जो आगे चलकर सुख देने वाला था।
तस्मिन्प्रतिवसन्तस्ते यत्प्रापुः कुरुसत्तमाः। वने क्लेशं सुखोदर्कं तत्प्रवक्ष्यामि ते शृणु
हे कुरुवंशी श्रेष्ठ, जब वे वहाँ निवास कर रहे थे, तब वन में जो कष्ट उन्हें मिला, जो आगे चलकर सुखदायी हुआ, वह मैं तुम्हें बताता हूँ—सुनो।
अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणस्य तपस्विनः। मृगस् घर्षणस्य विपाणे समसज्जत
एक तेजस्वी हिरण ने एक तपस्वी ब्राह्मण की अग्नि सुलगाने की लकड़ियाँ और अन्य सामान उठाया और तेज़ी से वन में भाग गया।
तदादाय गतो राजंस्त्वरमाणो महामृगः। आश्रमान्तरितः शीघ्रं प्लवमानो महाजवः
वह महान हिरण वह सब लेकर बड़ी तेजी से आश्रम से दूर भाग गया और जंगल में ओझल हो गया।
ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा स विप्रः कुरुसत्तम। त्वरितोऽभ्यागमत्तत्रअग्निहोत्रपरीप्सया। `तेषां तु वसतां तत्र पाण्डवानां महारथम्
जब उस ब्राह्मण ने देखा कि उसका अग्निहोत्र का सामान छिन गया है, तो वह यज्ञ की इच्छा से जल्दी-जल्दी वहाँ पहुँचा, जहाँ पाण्डव वन में रह रहे थे।
अजातशत्रुमासीनं भ्रातृभिः सहितं वने। आगम्य ब्राह्मणस्तूर्णं संतप्तश्चेदमब्रवीत्
वह ब्राह्मण जल्दी से आकर, वन में अपने भाइयों के साथ बैठे अजातशत्रु के पास पहुँचा और दुखी होकर इन शब्दों में बोला।
अरणीसहितं भाण्डं समासक्तं वनस्पतौ। मृगस्य घऱ्षमाणस्य विषाणे समसज्जत
अरणी और उसका पात्र, जो पेड़ में उलझ गया था, मृग के सींग में फँस गया।
तमादाय गतो राजंस्त्वरमाणो महामृगः। आश्रमात्त्वरितः शीघ्रं प्लवमानो महाजवः
उसे लेकर वह बड़ा मृग तेज़ी से आश्रम से निकल गया और बहुत फुर्ती से भागा।