यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गा- न्निदर्शयन्समरे चित्रयोधी। न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतरान्निहन्ति तदा नाशंसे विजयायं संजय
जब मैंने सुना कि द्रोण ने युद्ध में अनेक अस्त्र-शस्त्र दिखाए, फिर भी पाण्डवों में श्रेष्ठ वीरों को नहीं मार सके, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं चास्मदीयान्महारथा- न्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय। संशप्तकान्निहतानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि हमारे महारथी, अर्जुन का अंत करने के लिए तैयार हुए, लेकिन संकल्पित समशप्तकों को अर्जुन ने मार डाला, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै- र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम्। भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि भारद्वाज के द्वारा रक्षित, अन्य किसी से न भेदी जा सकने वाली व्यूह रचना को अकेले सुभद्रापुत्र ने भेद दिया, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽभिमन्युं परिवार्य बालं सर्वे हत्त्वा हृष्टरूपा बभूवुः। महारथाः पार्थमशक्नुवन्त- स्तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि सब महारथियों ने बालक अभिमन्यु को घेरकर मार डाला और प्रसन्न हुए, फिर भी वे पार्थ को नहीं जीत सके, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषमभिमन्युं निहत्य हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान्। क्रोधादुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि अभिमन्यु को मारकर धृतराष्ट्र के पुत्र मूढ़ होकर हर्ष से चिल्लाए और अर्जुन ने क्रोध में सिंधु नरेश से कहा, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन। सत्यां तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि अर्जुन ने सिंधु नरेश को मारने की प्रतिज्ञा की और शत्रुओं के बीच उस प्रतिज्ञा को पूरा किया, तब, संजय, मुझे विजय की आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं श्रान्तहये धनंजये मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान्। पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि धनंजय ने थके हुए घोड़ों को खोलकर उन्हें पानी पिलाया, उन्हें आराम दिया, फिर दोबारा जोतकर वासुदेव के साथ आगे बढ़ा—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं वाहनेष्वक्षमेषु रथोपस्थे तिष्ठता पाण्डवेन। सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि पाण्डव अपने घायल घोड़ों और टूटी हुई धुरी वाले रथ पर खड़े होकर अकेले ही सब योद्धाओं को रोक रहे थे—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं नागबलैः सुदुःसहं द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य। यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि युयुधान ने अपनी हाथी सेना के बल से द्रोण की भयंकर व्यूह को तोड़ दिया और जहाँ वह गया, वहीं दोनों कृष्ण भी पहुँच गए—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः। धनुष्कोट्याऽऽतुद्य कर्णेन वीरं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि कर्ण ने भीम को कठोर वचनों से अपमानित किया और धनुष की नोक से घायल कर मृत्यु से छोड़ दिया—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः। अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब द्रोण, कृतवर्मा, कृप, कर्ण, द्रोणपुत्र और वीर मद्रराज भी सिंधुराज के वध को सहन नहीं कर सके—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं देवराजेन दत्तां दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन। घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि देवराज इन्द्र द्वारा दी गई दिव्य शक्ति माधव ने घोर रूप वाले राक्षस घटोत्कच पर व्यर्थ कर दी—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्। यया वध्यः समरे सव्यसाची तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि कर्ण और घटोत्कच के युद्ध में सूतपुत्र ने वह शक्ति चला दी जिससे सव्यसाची मारा जा सकता था—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम्। रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि आचार्य द्रोण अकेले थे, धृष्टद्युम्न द्वारा धर्म का उल्लंघन कर रथ पर मारे गए—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये। समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र ने माद्रीपुत्र नकुल को एकल रथ-युद्ध में घेर लिया और दोनों व्यूहों में कुशलता से घूम रहे थे—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्। नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब द्रोण मारे गए और उनके पुत्र ने दिव्य नारायण अस्त्र का प्रयोग किया, फिर भी पाण्डवों का अंत नहीं कर सका—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य। निवारितं नान्यतमेन भीमं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि भीमसेन ने युद्धभूमि में अपने भाई दुःशासन का रक्त पिया और कोई भी भीम को रोक नहीं सका—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्। तस्मिन्भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि अत्यंत पराक्रमी और युद्ध में अपराजेय कर्ण को पार्थ ने भाइयों के उस गुप्त संघर्ष में मार डाला—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रं च शूरं दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम्। युधिष्टिरं धर्मराजं जयन्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र, वीर दुःशासन और उग्र कृतवर्मा को धर्मराज युधिष्ठिर ने पराजित कर दिया—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं निहतं मद्रराजं रणे शूरं धर्मराजेन सूत। सदा सङ्ग्रामे स्प्रधते यस्तु कृष्णं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि युद्धभूमि में सदैव कृष्ण से होड़ करने वाले मद्रराज को धर्मराज ने मार डाला—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं कलहद्यूतमूलं मायाबलं सौबलं पाण्डवेन। हतं सङ्ग्रामे सहदेवेन पापं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि कलह और जुए का मूल, मायावी शाकुनि पाण्डवों द्वारा और विशेषकर सहदेव के हाथों युद्ध में मारा गया—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः। दुर्योधनं विरथं भग्नशक्तिं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि थका हुआ और अकेला दुर्योधन झील में गया, उसके जल को रोक दिया और उसके पास न रथ रहा, न शस्त्र—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान् गत्वा ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्। अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि मेरे पुत्र ने झील के पास वासुदेव के साथ खड़े पाण्डवों पर क्रोध में आकर आक्रमण किया—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं विविधांश्चित्रमार्गान् गदायुद्धे मण्डलशश्चरन्तम्। मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि गदा-युद्ध में अनेक विचित्र घेरों में घूमते हुए मेरे पुत्र को कृष्ण की बुद्धि से, झूठे प्रहार से मारा गया—तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तै- र्हतान्पञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान्। कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र और उसके साथियों ने पाँचालों और द्रौपदी के पुत्रों को सोते समय मार डाला, और भीमसेन ने भयानक और अद्भुत कार्य किया, तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं भीमसेनानुयाते- नाश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्। क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि भीमसेन के पीछा करने पर अश्वत्थामा ने क्रोध में परम अस्त्र चला दिया और गर्भस्थ शिशु को नष्ट कर डाला, तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन स्वस्तीत्युक्त्वाऽस्त्रमस्त्रेण शान्तम्। अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि अर्जुन ने शांति की बात कहकर ब्रह्मास्त्र को दूसरे अस्त्र से शांत कर दिया, और अश्वत्थामा ने अपना अमूल्य मणि दे दिया, तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रैः। संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां तदा नाशंसे विजयाय संजय
जब मैंने सुना कि द्रोणपुत्र ने विराट की पुत्रवधू के गर्भ को महान अस्त्रों से नष्ट करने का प्रयास किया, और श्रीहरि ने उसे जीवन देने का संकल्प लिया, तब, संजय, मुझे विजय की कोई आशा नहीं रही।
द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं परस्पेरणाभिशापैः शशाप। बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः
द्वैपायन और केशव ने द्रोणपुत्र को एक-दूसरे के शाप से शापित किया; और अब, सूत, यह जानकर मैं, बुद्धिहीन, अपने पुत्रों और पोतों के बिना शोक में डूबा हूँ।
शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना तथा वध्वा पितृभिर्भ्रातृभिश्च। कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः
गान्धारी अपने पुत्रों और पोतों से विहीन होकर शोक की पात्र है, वैसे ही बहुएँ भी पिता और भाइयों से वंचित हैं; पाण्डवों ने अत्यंत कठिन कार्य कर दिखाया और फिर से निर्विरोध राज्य प्राप्त किया।