युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः। धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत्
धर्मात्मा युधिष्ठिर भी अपने भ्राता भीम और धौम्य के साथ फिर आश्रम लौट आए।
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्। कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः
फिर धर्मराज युधिष्ठिर ने वहाँ एकत्रित सभी द्विजों को सारी घटना जैसे घटी थी, वैसे ही सुनाई।
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः। आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी
यह सुनकर, सभी ब्राह्मण, उनके तीनों भ्राता और यशस्विनी द्रौपदी लज्जित हो गए, हे राजन।
ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया। मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम्
लेकिन सभी श्रेष्ठ ब्राह्मण, पाण्डवों के कल्याण की इच्छा से, भीम को डाँटते हुए बोले— 'ऐसा साहस मत करो।'
पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्। हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः
पर पाण्डवों ने जब महाबली भीम को सकुशल देखा, तो वे हर्ष से भर गए और प्रसन्नता के साथ उसे गले लगा लिया।
निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः। तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट् समभिपद्यत
गर्मी के अंत का वह समय, जो सभी प्राणियों को सुख देने वाला था, वहीं रहते हुए उनके लिए वर्षा ऋतु आ पहुँची।
छादयन्तो महाघोषाः स्वं दिशश्च बलाहकाः। प्रववर्षुर्दिवारात्रमसिताः सततं तदा
बड़े-बड़े बादल जोरदार गर्जना करते हुए अपनी-अपनी दिशाओं को ढँककर, दिन-रात लगातार काले पानी की बारिश करने लगे।
तपात्ययनिकेताश्च शतशोऽथ सहस्रशः। अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युन्मण्डप्रभाः
सैकड़ों-हजारों घने बादल, जिनमें सूरज की रोशनी नहीं थी, बिजली की चमक से जगमगा उठे।
विरूढशष्पा धरणी मत्तदंशसरीसृपा। बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजोगणा
धरती पर घास उग आई थी, नशे में चूर कीड़े-मकोड़े और सर्प इधर-उधर घूम रहे थे। पानी से भीगी हुई धरती पर धूल और धुआँ शांत हो गया था।
न स्म प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते। समं वा विषमं वाऽपि नद्यो वा स्तावराणि वा
जब सब कुछ पानी से ढँक गया, तब कुछ भी पहचान में नहीं आता था—ना समतल ज़मीन, ना ऊँचा-नीचा, ना नदियाँ, ना ही स्थिर वस्तुएँ।
क्षुब्धतोया महावेगाः श्वसमाना इवाशुगाः। सिन्धवः शोभयांचक्रुः काननानि तपात्यये
नदियों का जल उफान पर था, वे तेज़ बहती हुई मानो साँस ले रही हों, और वर्षा ऋतु के अंत में उन्होंने जंगलों को सुंदर बना दिया।
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः। वृष्टिभिस्ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम्
जंगल के किनारों पर तरह-तरह की आवाज़ें सुनाई देती थीं—बारिश से भीगे हुए सूअर, हिरन और पक्षियों की पुकारें।
स्तोककाः शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणैः सह। मत्ताः परिपतन्ति स्म दर्दुरश्चैव दर्पिताः
छोटे-छोटे झुंडों में मोर, नर कोयलों के समूह के साथ, मस्त होकर उड़ने लगे, और मेंढक भी गर्व से टर्राने लगे।
तदा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता। अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु
उस समय, जब वर्षा ऋतु में तरह-तरह के बादलों की गूँज गूंज रही थी, जंगलों में घूमने वालों के लिए वह शुभ समय बीत गया।
क्रौञ्चहंससमाकीर्णा शरत्प्रमुदीताऽभवत्। रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा
सारस और हंसों से भरे हुए सरोवरों और नदियों के साथ, शरद ऋतु आई, जिसके तट घने थे और जल निर्मल बह रहा था।
विमलाकाशनक्षत्रा शरत्तेषां शिवाऽभषत्। मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्
शरद ऋतु, शुभ और निर्मल, उनके लिए चमक उठी। आकाश स्वच्छ और तारों से भरा था, पशु-पक्षियों से रची-बसी थी, उन महात्मा पाण्डवों के लिए।
दृश्यन्ते शान्तरजसः क्षपाजलदशीतलाः। ग्रहनक्षत्रसङ्घैश्च सोमेन च विराजिताः
रातें, जिनकी धूल शांत हो गई थी, शरद ऋतु के बादलों से ठंडी हो गईं, और ग्रह-नक्षत्रों तथा चाँद से सजी हुई थीं।
कुमुदैः पुण्डरीकैश्च शीतवारिधराः शिवाः। नदीः पुष्करिणीश्चैव ददृशुः समलंकृताः
उन्होंने नदियों और कमल-पोखरों को देखा, जो कुमुद और कमल के फूलों से सजे हुए थे और जिनका जल ठंडा और निर्मल था।
ते वै मुमुदिरे वीराः प्रसन्नसलिलां शिवाम्। पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम्
वे वीरजन प्रसन्न हो उठे, जब उन्होंने अपने मजबूत धनुषों के साथ, निर्मल और पूर्ण जल से भरी हुई शुभ सरस्वती को देखा।
तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्वसन्धौ स्म शारदी। तत्रैव वसतामासीत्कार्तिकी जनमेजय
उनके वहाँ निवास करते समय, शरद पूर्णिमा की सबसे पवित्र रात, चंद्र पक्ष के संधिकाल में, वहीं आ पहुँची, हे जनमेजय।
पुण्यकृद्भिर्महासत्वैस्तापसैः सह पाण्डवाः। तत्सर्वं भरतश्रेष्ठ समूहुर्योगमुत्तमम्
महान तपस्वियों और पुण्यात्मा ऋषियों के साथ, श्रेष्ठ पाण्डवों ने वहाँ सब मिलकर उत्तम योग का अभ्यास किया।
तमिस्राभ्युदये तस्मिन्धौम्येन सह पाण्डवाः। सूतैः पौरोगवैः साकं काम्यकं प्रययुर्वनम्
अंधकार के बढ़ने पर, पाण्डव लोग धौम्य, अपने सारथियों और पुरोहितों के साथ काम्यक वन की ओर चल पड़े।
काम्यकं प्राप्य कौरव्य युधिष्ठिरपुरोगमाः। कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया
काम्यक पहुँचकर, हे कुरुवंशी, युधिष्ठिर सबसे आगे थे। वहाँ मुनियों ने उनका स्वागत किया और वे कृष्णा के साथ बैठ गए।
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान्। ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन्
फिर जब पाण्डु पुत्र वहाँ निश्चिंत होकर रहने लगे, तब चारों ओर से बहुत से ब्राह्मण वहाँ एकत्र हो गए।
अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा। स एष्यति महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः
तब अर्जुन के प्रिय मित्र एक ब्राह्मण ने कहा, “वह महाबली, उदार और धर्मात्मा वासुदेव शीघ्र ही यहाँ आने वाले हैं।”
विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः। सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोन्वेषी च वो हरिः
हे कुरुओं में श्रेष्ठ, आप सब हरि के जाने-पहचाने हैं और यहाँ आए हैं; हरि तो सदा आपसे मिलना चाहते हैं और आपके कल्याण की कामना करते हैं।
बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः। स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति
बहुत वर्षों से जीवित, महान तपस्वी माकण्डेय, जो स्वाध्याय और तप में लगे रहते हैं, वे भी जल्दी ही आपसे मिलने आएँगे।
तथैव ब्रुवतस्तस्य प्रत्यदृश्यत केशवः। शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनारः
जैसे ही वह बोल ही रहा था, उसी समय केशव रथी शैब्य और सुग्रीव के साथ अपने रथ पर वहाँ प्रकट हो गए।
मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया। उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान्
जैसे इन्द्र अपनी पत्नी पौलोमी के साथ आते हैं, वैसे ही देवकीनन्दन सत्यभामा के साथ, कुरुओं में श्रेष्ठों से मिलने की इच्छा से, वहाँ पहुँचे।
अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि। ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम्
कृष्ण अपने रथ से उतरकर, प्रसन्न होकर और विधिपूर्वक धर्मराज युधिष्ठिर तथा बलवानों में श्रेष्ठ भीम को प्रणाम करते हैं।