उक्तस्त्वेवं तया राजा यमाविदमथाब्रवीत्। गच्छाम सहितास्तूर्णं येन यातो वृकोदरः
उनके ऐसा कहने पर राजा ने दोनों जुड़वाँ भाइयों से कहा— 'चलो, हम सब जल्दी वहाँ चलें, जहाँ वृकोदर गए हैं।'
वहन्तु राक्षसा विप्रान्यथाश्रान्तान्यथाकृशान्। त्वमप्यमरसंकाश वह कृष्णां घटोत्कच
'राक्षस लोग ब्राह्मणों को, चाहे वे थके हों या दुर्बल, उठा लें; और तुम, घटोत्तकच, जो अमर के समान हो, कृष्णा को भी उठा लो।'
व्यक्तं दूरमितो भीमः प्रविष्ट इतिमे मतिः। चिरं चतस्य कालोऽयं स च वायुसमो जवे
मुझे साफ़ लगता है कि भीम यहाँ से बहुत दूर जा चुके हैं; बहुत समय बीत गया है, और वे तो हवा की तरह तेज़ हैं।
तरस्वी वैनतेयस्य सदृशो भुवि लङ्घने। उत्पतेदपिचाकाशं निपतेच्चयथेच्छकम्
धरती पर कूदने में वे गरुड़ जैसे फुर्तीले हैं; चाहें तो आकाश में उड़ सकते हैं और जहाँ मन चाहे वहाँ उतर सकते हैं।
तमन्वियाम भवतां प्रभावाद्रजनीचराः। पुरा स नापराध्नोति सिद्धानां ब्रह्मवादिनाम्
आइए, हम भी उनके पीछे चलें, क्योंकि आपकी शक्ति से, हे रात्रिचर, वे कहीं सिद्धों और ब्रह्मज्ञानी जनों को कोई हानि न पहुँचा दें।
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वेहैडिम्बप्रमुखास्तदा। उद्देशज्ञाः कुबेरस्य नलिन्या भरतर्षभ
इतना सुनकर, कुबेर के प्रदेशों को जानने वाले हिडिंब के नेतृत्व में सभी बोले— 'ऐसा ही हो', हे भरतश्रेष्ठ।
आदाय पाण्डवांश्चैव तांश्च विप्राननेकशः। लोमशेनैव सहिताः प्रययुः प्रीतमानसाः
फिर पाण्डवों और अनेक ब्राह्मणों को लेकर, वे लोग लोमश के साथ प्रसन्न मन से चल पड़े।
ते सर्वे त्वरिता गत्वा ददृशुस्तत्र कानने। पद्मसौगन्धिकवतींनलिनीं सुमनोरमाम्
वे सब तेज़ी से चलकर उस वन में पहुँचे और वहाँ सुंदर, सुगंधित कमलों से भरी हुई झील देखी।
तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम्। ददृशुर्निहतांश्चैव यक्षांश्च विपुलेक्षणान्
वहाँ उन्होंने महान आत्मा भीम को उस झील के किनारे खड़ा देखा, और साथ ही बड़ी-बड़ी आँखों वाले मरे हुए यक्षों को भी देखा।
भिन्नकायाक्षिबाहूरुन्संचूर्णितशिरोधरान्। तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम्
उनके शरीर, आँखें, भुजाएँ और जाँघें टूटी हुई थीं, सिर और गर्दन कुचली हुई थी; और महान आत्मा भीम उस झील के किनारे खड़े थे।
सक्रोधं स्तव्धनयनं संदष्टदशनच्छदम्। उद्यम्य च गदां दोर्भ्यां नदीतीरे व्यवस्थितम्
भीम क्रोध में, आँखें तनी हुई, दाँत भींचे हुए, दोनों हाथों में गदा उठाए, नदी के किनारे खड़े थे।
प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्। तं दृष्ट्वा धर्मराजस्तु परिष्वज्याथ भारत
वह ऐसे लग रहे थे जैसे प्रलय के समय प्रजा का संहार करने वाले यमराज दंड लिए खड़े हों; उन्हें देखकर धर्मराज युधिष्ठिर ने उन्हें गले लगा लिया, हे भारत।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेय किमिदं कृतम्। साहसं वत भद्रं ते देवानामपि चाप्रियम्। पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्
उन्होंने कोमल वाणी में कहा— 'कुन्तीपुत्र, यह तुमने क्या कर डाला? यह तो बड़ा दुस्साहस है, जो देवताओं को भी अप्रिय है। यदि मुझे प्रसन्न रखना चाहते हो तो आगे से ऐसा मत करना।'
अनुशिष्य तु कौन्तेयं पद्मानि परिगृह्य च। तस्यामेव नलिन्यां तु विजह्ररमरोपमाः
फिर युधिष्ठिर ने भीम को समझाया और कमल पुष्प इकट्ठा किए; फिर वे सब देवताओं के समान उस झील में आनंद करने लगे।
एतस्मिन्नैव काले तु प्रगृहीतशिलायुधाः। प्रादुरासन्महाकायास्तस्योद्यानस्य रक्षिणः
उसी समय, उस उद्यान के विशालकाय रक्षक, हाथों में शिलाएँ लिए वहाँ प्रकट हो गए।
ते दृष्ट्वाधर्मराजानं महर्षिं चापि लोमशम्। नकुलं सहदेवं च तथाऽन्यान्ब्राह्मणर्षभान्
उन्होंने धर्मराज युधिष्ठिर, महर्षि लोमश, नकुल, सहदेव और अन्य श्रेष्ठ ब्राह्मणों को देखा।
विनयेन नताः सर्वेप्रणिपत्य च भारत। सान्त्विता धर्मराजेन प्रसेदुः क्षणदाचराः
वे सभी विनम्रता से झुक गए और प्रणाम किया, हे भारत; धर्मराज युधिष्ठिर के समझाने पर वे रात्रिचर संतुष्ट हो गए।
विदिताश्चकुबेरस्य तत्रते कुरुपुङ्गवाः। ऊषुर्नातिचिरं कालं रममाणाः कुरूद्वहाः। प्रतीक्षमाणआ बीभत्सुं गन्धमादनसानुषु
वहाँ कुबेर के सेवकों ने कुरुओं को पहचान लिया; कुरुओं में श्रेष्ठ वे लोग, गंधमादन पर्वत की ढलानों पर अर्जुन की प्रतीक्षा करते हुए, अधिक समय तक वहाँ नहीं रुके और आनंदित होते रहे।
तस्मिन्निवसमानोऽथ धर्मराजो युधिष्ठिरः। आमन्त्र्य सहितान्भ्रातृनित्युवाच सहद्विजान्
वहाँ निवास करते हुए, धर्मराज युधिष्ठिर ने अपने भाइयों और ब्राह्मणों को एक साथ बुलाकर कहा—
दृष्टानि तीर्थान्यस्माभिः पुण्यानि च शिवानि च। मनसो ह्लादनीयानि वनानि च पृथक्पृथक्
हमने यहाँ के पुण्य और शुभ तीर्थ, और मन को आनंद देने वाले अलग-अलग वन देख लिए हैं।
देवैः पूर्वं विचीर्णानि मुनिभिश्च महात्मभिः। यथाक्रममशेषेण द्विजैः संपूजितानि च
इन बातों की पहले देवताओं और महान ऋषियों ने जाँच-पड़ताल की थी, और द्विजों ने इन्हें पूरी श्रद्धा और विधिपूर्वक सम्मानित किया था।
ऋषीणां पूर्वचरितं तपोधर्मविचेष्टितम्। राजर्षीणां च चरितं कथाश्च विविधाः शुभाः
ऋषियों के पुराने कर्म, उनका तप और धर्म के लिए किया गया आचरण, राजर्षियों के चरित्र और तरह-तरह की शुभ कथाएँ भी वहाँ सुनाई गईं।
शृण्वानास्तत्रतत्र स्म आश्रमेषु शिवेषु च। अभिषेकं द्विजैः सार्धं कृतवन्तो विशेषतः
वे लोग पवित्र आश्रमों में यहाँ-वहाँ सुनते हुए, विशेष रूप से द्विजों के साथ मिलकर स्नान आदि धार्मिक कार्य करते थे।
अर्चिताः सततं देवाः पुष्पैरद्भिः सदा च वः। यथालब्धैर्मूलफलैः पितरश्चापि तर्पिताः
देवताओं की सदा फूलों और जल से पूजा की जाती थी, और तुम्हारी भी जितने जड़-फल मिलते थे, उनसे सेवा होती थी; पितरों को भी तृप्त किया जाता था।
पर्वतेषु च रम्येषु सर्वेषु च सरस्सु च। उदधौ च महापुण्ये सूपस्पृष्टं महात्मभिः
सुंदर पर्वतों पर, सभी सरोवरों में और सबसे पवित्र समुद्र में भी उन महात्माओं ने अच्छी तरह स्नान किया।
इला सरस्वती सिन्धुर्यमुना नर्मदा तथा। नानातीर्थेषु रम्येषु सूपस्पृष्टं सह द्विजैः
इला, सरस्वती, सिंधु, यमुना, नर्मदा और अनेक रमणीय तीर्थों में भी उन्होंने द्विजों के साथ मिलकर स्नान किया।
गङ्गाद्वारमतिक्रम्य बहवः पर्वताः शुभाः। हिमवान्पर्वतश्चैव नानाद्विजगणायुतः
गंगा के द्वार को पार करके उन्होंने बहुत से शुभ पर्वत देखे, जिनमें हिमवान पर्वत भी था, जो तरह-तरह के द्विज समुदायों से भरा हुआ था।
विशाला बदरी दृष्टा नरनारायणाश्रमः। दिव्यपुष्करिणी दृष्टा सिद्धदेवर्षिपूजिता
विशाला और बदरी, नर-नारायण का आश्रम, और दिव्य सरोवर भी देखा, जिसे सिद्धों और देवर्षियों ने पूजा था।
यथाक्रमविशेषेण सर्वाण्यायतनानि च। दर्शितानि द्विजेनद्रेण लोमशेन महात्मना
महात्मा लोहित अंग वाले द्विज इन्द्र, लोमश ऋषि ने सभी तीर्थस्थलों को क्रम से दिखाया।
इमं वैश्रवणावासं दुर्गमं गन्धमादनम्। कथं भीम गमिष्यामो मतिरत्र विधीयताम्
यह वैश्रवण का निवास है, यह कठिनाई से पार होने वाला गंधमादन पर्वत है; भीम, अब हमें कैसे आगे बढ़ना है, यहाँ कुछ विचार करें।