तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम्। अनावृष्ठ्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा
अपनी तपस्या की शक्ति से उन्होंने इन्द्र को वर्षा करने के लिए विवश किया; सूखा पड़ने के भय से बलवान वृत्रहंता ने वर्षा की।
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः। विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत्
मृगों के बीच जन्मे, तेजस्वी कश्यपपुत्र प्रभु ने लोमपाद के राज्य में एक महान अद्भुत कार्य किया।
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः। लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा
जब खेतों में फसल तैयार हो गई, तब राजा लोमपाद ने उन्हें अपनी कन्या शांता को, जैसे सविता ने सावित्री को दिया था, वैसे ही सौंप दिया।
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः। विरुद्धयोनिसंसर्गः कथं च तपसा युतः
कश्यप के पुत्र ऋश्यशृंग मृगों के बीच कैसे उत्पन्न हुए? विपरीत कुल में जन्म लेकर भी वे तपस्वी कैसे बने?
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः। अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा
और किस कारण से, उस बुद्धिमान बालक के लिए, बलवान वृत्रहंता इन्द्र ने सूखे के भय से वर्षा की?
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री पतिव्रता। लोभयामास या चेतो मृगभूस्य तस्य वै
राजकुमारी और पतिव्रता शांता का स्वभाव कैसा था, जिसने मृगों में जन्मे उस ऋषि का मन मोहित किया?
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाऽश्रूयत धार्मिकः। कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः
और धर्मात्मा राजर्षि लोमपाद को यह कैसे पता चला कि उनके राज्य में इन्द्र ने वर्षा रोक दी है?
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम्। वक्तुमर्हसि शुश्रूषोर्ऋश्यशृङ्गस् चेष्टितम्
हे भगवन, मैं ऋश्यशृंग के कार्यों को सुनने के लिए उत्सुक हूँ, कृपया मुझे यह सब विस्तार से और यथावत बताइए।
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः। अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः
विभाण्डक नाम के ब्राह्मण ऋषि, जिनका मन तपस्या से शुद्ध हो गया था, जिनकी शक्ति कभी व्यर्थ नहीं जाती थी, और जो प्रजापति के समान तेजस्वी थे—
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान्। महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंभतः
बेटा, सुनो कि कैसे ऋश्यशृंग नाम के तेजस्वी बालक का जन्म हुआ, जो एक बड़े सरोवर में पैदा हुए, जिनका तेज महान था, और जिन्हें एक वृद्ध ने पाला।
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः। दीर्घकालं रिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमितः
कश्यप कुल के उस ऋषि ने, जो तपस्या में स्थिर थे, एक बड़े सरोवर के पास पहुँचकर बहुत समय तक बिना थके तप किया, और देवताओं के समान पूज्य बने।
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाऽप्सरसमुर्वशीम्। अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा। सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत्ततः
राजन, वहाँ उस ऋषि का वीर्य उस समय गिरा जब उन्होंने अप्सरा उर्वशी को देखा और जल को छुआ; उसी समय एक प्यास से व्याकुल हिरणी ने वह जल पी लिया और गर्भवती हो गई।
सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तृणा। देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे
उसी हिरणी को, जो पहले एक देवकन्या थी, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने पहले ही बता दिया था—‘तुम हिरणी बनकर ऋषि के पुत्र को जन्म दोगी।’
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात्। तस्यां मृग्यां समभवत्तस्व पुत्रो महानृषिः। ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्धत
भाग्य की अटलता और दिव्य विधान के कारण, उसी हिरणी से एक महान ऋषि ऋश्यशृंग का जन्म हुआ, जो सदा तपस्या में लगे रहते थे और वन में ही बड़े हुए।
तस्य शृङ्गं शिरसि वै राजन्नासीन्महात्मनः। तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत्
राजन, उस महात्मा के सिर पर एक शृंग था; इसी कारण उनका नाम ऋश्यशृंग पड़ा और वे इसी नाम से प्रसिद्ध हुए।
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्रमानुषः। तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप
उन्होंने अपने पिता के अलावा कभी किसी दूसरे मनुष्य को नहीं देखा था; इसलिए, राजन, उनका मन सदा ब्रह्मचर्य में ही लगा रहता था।
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरशस्य वै। कलोमपाद इतिख्यातो ह्यङ्गानामीश्वरोऽभवत्
उसी समय दशरथ के मित्र, जो कल्मषपाद नाम से प्रसिद्ध थे, अंग देश के राजा बने।
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः। `दैवोपहतसत्त्वेन धर्मज्ञेनापि भारत'। स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा भरतसत्तम
ऐसा सुना गया है कि, भाग्य के प्रभाव से, धर्म को जानने पर भी, उन्होंने ब्राह्मणों के साथ अनुचित व्यवहार किया; इसलिए, भरतश्रेष्ठ, ब्राह्मणों ने उन्हें त्याग दिया।
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदच्छया। न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः
राजा के अपने पुरोहित के प्रति अपराध के कारण, राजन, इन्द्र ने वर्षा रोक दी और प्रजा बहुत कष्ट में पड़ गई।
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः। प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपते
तब राजा ने तपस्या में लगे और बुद्धिमान ब्राह्मणों से पूछा, जो इन्द्र से वर्षा कराने में समर्थ थे।
कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिमृश्यताम्। तमूचुश्चोदितास्ते तु स्वमतानि मनीषिणः
‘कैसे बादल वर्षा करें?’—इस उपाय पर विचार किया गया। तब उन बुद्धिमानों ने अपनी-अपनी राय बताई।
तत्र त्वेको रमुनिवरस्तं राजानमुवाच ह। कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर
उनमें से एक श्रेष्ठ मुनि ने राजा से कहा—‘राजेन्द्र, ब्राह्मण तुमसे रुष्ट हैं; तुम प्रायश्चित करो।’
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव। ऐणेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्
‘राजन, तुम मुनिपुत्र ऋश्यशृंग को ले आओ, जो हिरण के समान रूप वाले हैं, स्त्रियों से अनजान हैं और सरलता में रमे रहते हैं।’
स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः। सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नास्ति संशयः
‘राजन, यदि वह महान तपस्वी तुम्हारे राज्य में आ जाए, तो मुझे कोई संदेह नहीं कि तुरंत वर्षा होने लगेगी।’
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः। स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु
राजा ने ये वचन सुनकर अपने लिए प्रायश्चित किया और जब ब्राह्मण प्रसन्न हो गए, तब फिर लौटकर आया।
राजानमागतं ज्ञात्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः। `स च ता प्रतिजग्राह पितेव हितकृत्सदा
राजा के लौट आने की खबर पाकर प्रजा ने उनका स्वागत किया; और उन्होंने भी प्रजा को अपनाया, सदा पिता की तरह उनका भला करते हुए।
ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान्। ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये
फिर अङ्ग देश के राजा ने अपने मंत्रियों को, जो सलाह देने में निपुण थे, बुलाया और ऋश्यशृंग के आने पर क्या करना चाहिए, यह तय करने के लिए पूरी कोशिश की।
सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः। शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञौर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः
वे राजा अपने बुद्धिमान और नीतिज्ञ मंत्रियों के साथ, जो शास्त्र और नीति में पारंगत थे, उपाय सोचने लगे और अंत में एक रास्ता खोज निकाला।
ततश्चानाययामास वारमुख्या महीपतिः। वेश्याः सर्वत्रनिष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः
इसके बाद राजा ने देश की प्रमुख गणिकाओं को, जो हर कला में निपुण थीं, बुलवाया और उनसे बात की।
ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः। लोभयित्वाऽभिविश्चास्य विषयं मम शोभनाः
राजा ने कहा—ऋषि ऋश्यशृंग के पुत्र को किसी भी उपाय से यहाँ ले आओ, उसे लुभाओ और मेरे राज्य की सुंदरता और सुख-सुविधाएँ दिखाओ।