नात्र दुःखं त्वया राजन्कार्यं पार्थ कथंचन। यदधर्मेण वर्धेयुरधर्मरुचयो जनाः
राजन, यदि अधर्म में रुचि रखने वाले लोग अधर्म से बढ़ें तो तुम्हें किसी भी तरह दुःखी नहीं होना चाहिए।
वर्धत्यधर्मेण नरस्ततो भद्राणि पश्यति। ततः सपत्नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति
जब कोई मनुष्य अधर्म से बढ़ता है, तब वह सुख देखता है, शत्रुओं को जीतता है, पर अंत में जड़ समेत नष्ट हो जाता है।
यत्र धर्मेण वर्धन्ते राजानो राजसत्तम। सर्वान्सपत्नान्वाधन्ते राज्यं चैषां विवर्धते
जहाँ राजा धर्म के साथ बढ़ते हैं, वहाँ वे अपने सभी शत्रुओं पर विजय पाते हैं और उनका राज्य भी खूब फलता-फूलता है।
मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश्च महीपते। वर्धमाना ह्यधर्मेण क्षयं चोपगताः पुनः
हे राजन, मैंने देखा है कि दैत्य और दानव अधर्म के सहारे बढ़े, लेकिन अंत में वे नष्ट हो गए।
पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभो। अरोचयन्सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरेऽसुराः
पूर्वकाल में देवताओं के युग में, हे महाबली, मैंने सब कुछ देखा—देवता धर्म को अपनाते थे, जबकि असुरों ने धर्म को छोड़ दिया।
तीर्तानि देवा विविशुर्नाविशन्भारतासुराः। तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत्
देवता तीर्थों में गए, लेकिन हे भारत, असुर वहाँ नहीं पहुँचे; अधर्म से उपजा घमंड पहले ही उनमें घर कर गया था।
दर्पान्मानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत। क्रोधादहीस्ततोऽलञ्जा वृत्तं तेषां ततोऽनशत्
घमंड से अभिमान पैदा हुआ, अभिमान से क्रोध आया; क्रोध से लज्जा का नाश हुआ और फिर उनका आचरण भी बिगड़ गया।
तानलज्जान्गतश्रीकान्हीनवृत्तान्वृथाव्रतान्। क्षमा लक्ष्मीः स्वधर्मश्च नचिरात्प्रजहुस्ततः
जो लोग लज्जा खो बैठे, उनकी संपत्ति चली गई, उनका आचरण गिर गया और उनके व्रत भी व्यर्थ हो गए; जल्दी ही उन्होंने धैर्य, लक्ष्मी और अपना धर्म भी खो दिया।
लक्ष्मीस्तु देवानगमदलक्ष्मीरसुरान्नृप
हे राजन, लक्ष्मी देवताओं के पास गई, लेकिन असुरों के हिस्से में दुर्भाग्य आया।
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दर्पोपहतचेतसः। दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः
जब दैत्य और दानव दुर्भाग्य से घिर गए और उनके मन घमंड से दब गए, तब उनमें कलियुग भी प्रवेश कर गया।
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिनाहतान्। दर्पाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः ।। मानाभिभूतानचिराद्विनाशः समपद्यत
हे कुन्तीपुत्र, वे दानव, जो दुर्भाग्य से घिरे, कलि से पराजित, घमंड में डूबे और कर्म तथा चेतना से शून्य हो गए, जल्दी ही अभिमान के कारण नष्ट हो गए।
निर्यशस्कास्तथा दैत्याः कृत्स्नशो विलयं गताः। `अधर्मरुचयोराजन्नलक्ष्म्या समधिष्ठिताः
इस प्रकार, हे राजन, दैत्य अपनी कीर्ति खोकर, अधर्म में लगे और दुर्भाग्य से घिरे, पूरी तरह विनष्ट हो गए।
देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च। अभ्यगच्छन्धर्मशीलाः पुण्यान्यावतनानि च
लेकिन देवता, धर्म में लगे रहकर, समुद्रों, नदियों, सरोवरों और पवित्र स्थानों में गए।
तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पाण्डव। प्रजहुः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे
हे पाण्डव, तप, यज्ञ, दान और आशीर्वाद के द्वारा उन्होंने अपने सभी पाप छोड़ दिए और उत्तम फल पाया।
एवमादानवन्तश् निरादानाश्च सर्वशः। तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुर्भूतिमुत्तमाम्
इस तरह, जो दान करते थे और जो नहीं भी करते थे, सभी ज्ञानी जन तीर्थों में गए और वहाँ से उत्तम संपत्ति प्राप्त की।
तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थेषु सानुजः। पुनर्वेत्स्वसि तां लक्ष्मीमेष पन्थाः सनातनः
इसी प्रकार, हे राजेन्द्र, तुम भी अपने भाइयों के साथ तीर्थों में स्नान करके फिर से वही लक्ष्मी प्राप्त करोगे; यही सनातन मार्ग है।
यथैव हि नृगो राजा शिविरौशीनरो यथा। भगीरयो वसुमना गयः पूरुः पुरूरवाः
जैसे राजा नृग, शिबि, उशीनर, भगीरथ, वसुमान, गय, पुरु और पुरूरवा ने किया था,
चरमाणास्तपो नित्यंस्पर्शनादम्भसश्च ते। तीर्थामिगमनात्पूता दर्शनाच्च महात्मनाम्
वे सदा तप करते, पवित्र जल का स्पर्श करते, तीर्थों में जाते और महापुरुषों के दर्शन से शुद्ध होते थे।
अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशांपते। तथा त्वमपि राजेन्द्र लब्ध्वा सुविपुलां श्रियम्
हे जनों के स्वामी, उन्होंने यश, पुण्य और धन प्राप्त किया; उसी तरह, हे राजेन्द्र, तुम भी विपुल संपत्ति पाकर—
यथा चेक्ष्वाकुरभवत्सपुत्रजनबान्धवः। मुचुकुन्दोऽथ मांधाता मरुत्तश्च महीपतिः
जैसे इक्ष्वाकु ने अपने पुत्रों, संबंधियों और मित्रों सहित, और मुचुकुंद, मांधाता तथा राजा मरुत्त ने किया था।
कीर्तिं पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात्। देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन तथा त्वमपि वेत्स्यसि
जैसे देवताओं ने अपने तप के बल से पुण्य कीर्ति पाई, और देवर्षियों ने भी पूरी तरह से वैसा ही किया, वैसे ही तुम भी उसे जान सकोगे।
धार्तराष्ट्रास्त्वधर्मेण मोहिन च वशीकृताः। नचिराद्वै विनङ्क्ष्यन्ति दैत्या इव न संशयः
धृतराष्ट्र के पुत्र, अधर्म और मोह में फँसकर, जल्दी ही नष्ट हो जाएंगे, जैसे दैत्य नष्ट हो गए थे—इसमें कोई संदेह नहीं।
ने तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्रतत्र ह। क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः
हे पृथ्वी के रक्षक, पहले कभी इतने वीर एक जगह इकट्ठे नहीं हुए थे, जैसे वे एक-एक करके नैमिषारण्य पहुँचे।
तत्स्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप। कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत
हे राजन, गोमती के उन पवित्र तटों पर पाण्डवों ने स्नान किया और गायें व धन दान में दिए, हे भरतवंशी।
तत्र देवान्पितॄन्विप्रांस्तर्पयित्वा पुनःपुनः। कन्यातीर्थेऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च भारत
वहाँ कन्यातीर्थ, अश्वतीर्थ और गौतीर्थ पर पाण्डवों ने बार-बार देवताओं, पितरों और ब्राह्मणों को तृप्त किया, हे भरत।
कालकोट्यां विपप्रस्थे गिरावुष्य च कौरवाः। बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वेऽभिषेचनम्
कालकोटि, विपप्रस्थ, गिरावुष और बाहुदा में, हे कुरुवंशी, उन सबने स्नान किया।
प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते। ऊषुगप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम्
हे पृथ्वीपति, प्रयाग में देवताओं के यज्ञ में उन्होंने स्नान किया और श्रेष्ठ तप किया।
गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगराः। विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्वसु
गंगा और यमुना के संगम पर, सत्य के पक्के वे महात्मा, पापरहित होकर, ब्राह्मणों को धन दान में देते रहे।
तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः। जग्मुः पाण्डुसुता राजन्ब्राह्मणैः सह भारत
फिर, हे राजन, पाण्डु पुत्र ब्राह्मणों के साथ तपस्वियों से पूजित प्रजापति की वेदी पर पहुँचे।
तत्र ते न्यवसन्वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्। संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान्
वहाँ उन वीरों ने निवास किया, श्रेष्ठ तप किया और वन के फल-फूल से ब्राह्मणों को सदा तृप्त करते रहे।