वेणा भीमरथी चैव नद्यौ पापभयापहे। मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते
वेणा और भीमरथी नदियाँ पाप और भय को दूर करने वाली हैं। इन नदियों के किनारे हिरणों और पक्षियों से भरे हुए हैं, और वहाँ तपस्वियों के आश्रम शोभा बढ़ाते हैं।
राजर्षेस्तस् च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ। रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता
हे भरतश्रेष्ठ, राजा नृग की पयोष्णी नदी के तट बहुत सुंदर हैं, उसमें जल भी बहुत है, और वहाँ ब्राह्मणजन निवास करते हैं।
अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशाः। अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः
यहाँ महान योगी और प्रसिद्ध मर्कण्डेय ने राजा नृग के वंश की कथा गायी थी।
नृगस् यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम्। `मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश्च दिवौकसः
हमने सुना है कि यज्ञ करने वाले नृग स्वयं वहाँ प्रकट हुए थे; मरुतगण उनके सहायक थे और देवता यज्ञ में सहभागी बने थे।
पयोष्ण्यां यजमानस्य वाराहे तीर्थ उत्तमे। उद्धृतं भूतलस्थं वावायुना समुदीरितम्। पयोष्ण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम्
पयोष्णी नदी के उत्तम वाराह तीर्थ में, जहाँ भूमि से निकला और वायु से हिलाया गया जल है, वहाँ का जल मृत्यु तक ले जाने वाले पापों को भी हर लेता है।
स्वर्गादुत्तुङ्गममलं विषाणं यत्र शूलिनः। स्वमात्मविहितं दृष्ट्वा मर्त्यः शिवपुरं व्रजेत्
जहाँ शिव का निर्मल और ऊँचा सींग स्वर्ग से भी ऊपर उठता है, वहाँ जो अपने ही कर्मों का फल देखता है, वह मनुष्य शिवपुरी को प्राप्त करता है।
एकतः सरितः सर्वा गङ्गाद्याः सलिलोच्चयाः। पयोष्णी चैकतः पुण्या तीर्थेभ्यो हि मता मम
एक ओर गंगा आदि सभी नदियाँ हैं, जिनमें बहुत जल है; दूसरी ओर केवल पयोष्णी ही पुण्यदायिनी है, तीर्थों में मुझे वही श्रेष्ठ प्रतीत होती है।
माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम्। यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ
माठर का पावन वन, जहाँ बहुत से कंद-मूल-फल हैं, और वह कल्याणकारी है; तथा हे भरतश्रेष्ठ, वरुण की धारा के पास पर्वत पर यूप भी है।
प्रवेण्युत्तरपार्स्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा। तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति
प्रवेणी के उत्तर पार्श्व में, पवित्र कण्वाश्रम में, तपस्वियों के वन हैं, जिनका वर्णन श्रुति के अनुसार किया गया है।
वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः। रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत
हे प्रिय, शूर्पारक में महात्मा जमदग्नि की वेदी है, वहाँ सुंदर पत्थर का तीर्थ और पुरचन्द्र भी है, हे भारत।
अशोकतीर्थं तत्रैव कौन्ते य बहुलाश्रमम्। अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर
हे कुन्तीपुत्र, वहीं अशोक तीर्थ है, जहाँ अनेक आश्रम हैं; पाण्ड्य देश में अगस्त्य तीर्थ और वरुण तीर्थ भी है, हे युधिष्ठिर।
कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ। ताम्रपर्णी तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु
हे नरश्रेष्ठ, पाण्ड्य देश में पुण्यदायिनी कुमार्य तीर्थों का वर्णन हुआ है; अब मैं ताम्रपर्णी का वर्णन करूँगा, हे कुन्तीपुत्र, उसे सुनो।
यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे। गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत
जहाँ देवताओं ने महानता की इच्छा से आश्रम में तप किया था, वही गोकरण है, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है, हे भारत।
शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः। ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः
वहाँ का सरोवर शीतल और जल से भरा हुआ, पवित्र और कल्याणकारी है; वह साधारण मनुष्यों के लिए, जिनका मन संयमित नहीं है, अत्यंत कठिनाई से प्राप्त होता है।
तत्र वृक्षतृणाद्यैश्च संपन्नः फलमूलवान्। आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसहे गिरौ
वहाँ वृक्ष, घास, फल और कंद से युक्त, पर्वत पर देवताओं के साथ पवित्र अगस्त्य शिष्य का आश्रम है।
वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः। अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः
वहाँ वैडूर्य पर्वत है, जो रत्नमय, शोभायमान और शुभ है; वहीं अगस्त्य का आश्रम भी है, जहाँ बहुत फल, कंद और जल उपलब्ध है।
सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च। आश्रमान्सरितश्चैव सरांसि च नराधिप
मैं सुराष्ट्र प्रदेश के पुण्य स्थानों का भी वर्णन करूँगा; वहाँ के आश्रम, नदियाँ और सरोवर भी, हे नरेश।
चमसोद्भेदनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत। प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
वहाँ ऋषिगण चमस के फूटने की कथा भी कहते हैं; और समुद्र के किनारे प्रसिद्ध प्रभास तीर्थ है, जो तीनों लोकों में विख्यात है।
तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शिवम्। उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान्
वहाँ पिण्डारक नामक पवित्र स्थान है, जहाँ तपस्वी रहते हैं, और वहीँ महान उज्जयन्त पर्वत भी है, जो शीघ्र ही सिद्धि देने वाला है।
तत्र देवर्षिवीरेण नारदेनानुकीर्तितः। पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर
वहाँ देवर्षि नारद ने एक प्राचीन श्लोक का गायन किया है; हे युधिष्ठिर, वह श्लोक सुनो।
पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते। उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते
सौराष्ट्र के उस पवित्र पर्वत पर, जहाँ पशु-पक्षी निवास करते हैं, उज्जयन्त नामक पर्वत पर तप्तांग कभी तेजस्वी थे, और स्वर्ग में पूजित हुए।
एष नारायणः श्रीमान्क्षीरार्णवनिकेतनः। नागपर्यङ्कमुत्सृज्यह्यागतो मधुरां पुरीम्
यह श्रीमान नारायण, जो क्षीरसागर में निवास करते हैं, नाग की शय्या छोड़कर मधुरा नगरी में पधारे।
पुण्या द्वारवती तत्रयत्रासौ मधुसूदनः। साक्षाद्देवः पुराणोसौ स हि धर्मः सनातनः
वहाँ पवित्र द्वारवती नगरी है, जहाँ मधुसूदन स्वयं निवास करते हैं; वे ही प्राचीन देवता और सनातन धर्म हैं।
ये च कवेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः। ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम्
जो वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और जो अध्यात्म के जानकार लोग हैं, वे सभी श्रीकृष्ण को महान आत्मा और सनातन धर्म कहते हैं।
पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते। पुण्यानामपि पुण्योसौ मङ्गालानां च मङ्गलम्। त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः
गोविन्द सभी पवित्रों में सबसे पवित्र कहे जाते हैं, पुण्यवानों में सबसे पुण्यशाली और मंगलों में सबसे मंगलमय हैं; तीनों लोकों में पुण्डरीकाक्ष ही सनातन देवों के देवता हैं।
अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रज्ञः परमेश्वरः। आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः
हरि, जो अविनाशी और विनाशी दोनों स्वरूपों वाले, क्षेत्र के ज्ञाता और परमेश्वर हैं, वहीँ मधुसूदन के रूप में, अगम्य स्वरूप में निवास करते हैं।
अवन्तीषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि। यानि तत्रपवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च
अब मैं तुम्हें अवन्ती देश के पश्चिमी भाग में स्थित पवित्र और पुण्य तीर्थों के बारे में बताऊँगा।
प्रियङ्ग्वाम्रवणोपेता वानीरफलमालिनी। प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत
वहाँ, हे भारत, पवित्र नर्मदा नदी बहती है, जो प्रियंगु और आम के बागों से घिरी है और वनीर फलों के गुच्छों से सजी है।
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च। सरिद्वनानि शैलेन्द्रा देवाश्च सपितामहाः
तीनों लोकों में जितने भी पवित्र तीर्थ, पुण्य स्थान, नदियाँ, वन, पर्वत और देवता अपने पितरों सहित हैं—
नर्मदायां कुरुश्रेष्ठ सहसिद्धर्षिचारणैः। स्नातुमायान्ति पुण्यौधैः सदा वारिषु भारत
हे कुरुओं में श्रेष्ठ, नर्मदा के तट पर असंख्य सिद्ध और ऋषि सदा उसके पवित्र जल में स्नान करने आते हैं, हे भारत।