न लोभान्न पुनः कामान्न देवत्वं पुनः सुखम्। न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप
न तो लोभ से, न ही किसी इच्छा से, न देवता बनने के लिए, न सुख के लिए, और न ही मैं सब देवताओं का ऐश्वर्य चाहता हूँ, हे त्रिदशों के स्वामी।
भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च। अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः
यदि मैं अपने भाइयों को वन में छोड़कर और शत्रुता का उत्तर न देकर लौट जाऊँ, तो मुझे सब लोगों में सदा के लिए बदनामी सहनी पड़ेगी।
एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम्। सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः
इस प्रकार कहे जाने पर, वज्रधारी इन्द्र ने पाण्डु पुत्र को सब लोकों द्वारा पूजित कोमल वचनों से सांत्वना देते हुए उत्तर दिया।
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम्। तदा दाताऽस्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
जब तुम भूतों के स्वामी, त्रिनेत्रधारी, त्रिशूलधारी शिव को देखोगे, तब हे पुत्र, मैं तुम्हें सब दिव्य अस्त्र प्रदान करूँगा।
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः। दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि
परमेश्वर के दर्शन के लिए पूरा प्रयास करो; उनके दर्शन से, हे कुन्तीपुत्र, तुम सिद्धि प्राप्त कर स्वर्ग जाओगे।
इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं पुनः। अर्जुनोप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः
ऐसा कहकर शक्र ने अर्जुन से विदा ली और अदृश्य हो गए। अर्जुन वहीं योग में लीन होकर खड़े रहे।
भगवञ्श्रोतुमिच्छासमि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः। विस्तरेण कथामेतां यथाऽस्त्राण्युपलब्धवान्
भगवन, मैं निष्कलंक कर्म वाले पार्थ की यह कथा विस्तार से सुनना चाहता हूँ कि उन्होंने वे अस्त्र कैसे प्राप्त किए।
कथं च पुरुषव्याघ्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः। वनं प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमभीतवत्
और वह पुरुषों में श्रेष्ठ, दीर्घबाहु, तेजस्वी धनंजय निर्जन वन में निडर होकर कैसे प्रवेश कर गए?
किंचानेन कृतंतत्रवसता ब्रह्मवित्तम। कथं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोषितः
वह वहाँ रहते हुए क्या करते थे, हे ब्रह्मज्ञ? और भगवान स्थाणु तथा देवताओं के राजा उनसे कैसे प्रसन्न हुए?
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम। त्वं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ
मैं यह सब आपसे सुनना चाहता हूँ, हे श्रेष्ठ द्विज। क्योंकि आप दिव्य और मानवीय, दोनों बातें जानते हैं।
अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रोमहर्षणमर्जुनः। भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल। पुरा प्रहरतांश्रेष्ठः संग्रामेष्वपराजितः
हे महाप्राज्ञ, यह अत्यंत अद्भुत है कि अर्जुन ने भगवान भव के साथ जो अनुपम युद्ध किया, वह युद्धों में कभी पराजित नहीं हुए।
यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात्। शूराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे
यह सुनकर, आश्चर्य, हर्ष और विस्मय से, सिंह के समान पराक्रमी पाण्डवों के भी हृदय कांप उठे।
यद्यच्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदस्विलं वद
और पार्थ ने वहाँ जो भी अन्य कार्य किए, वह सब भी मुझे बताइए।
न ह्यस् निन्दितं जिष्णोः सुसूक्ष्ममपि लक्षये। चरितं यस्य शूरस्य तन्मे सर्वं प्रकीर्तय
मैं अर्जुन के आचरण में तनिक भी निंदा योग्य बात नहीं देखता। उस वीर के सभी कार्य मुझे बताइए।
कथयिष्यामि ते तात कथामेतां महात्मनः। दिव्यां कौरवशार्दूल महतीमद्भुतोपमाम्
मैं तुम्हें इस महात्मा की अद्भुत और महान कथा सुनाऊँगा, हे कुरुवंश के शेर।
गात्रसंस्पर्शसंबद्धां त्र्यम्बकेण महाहवे। पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक्समागमम्
महायुद्ध में त्र्यम्बक और पार्थ के बीच जो गात्र-स्पर्श से जुड़ा सम्यक् मिलन हुआ, उसे ध्यान से सुनो।
युधिष्ठिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः। शक्रं सुरेश्वरं द्रष्टुं देवदेवं च शंकरम्
युधिष्ठिर के आदेश पर, अपार पराक्रम वाले अर्जुन इन्द्रदेव, देवताओं के स्वामी, और देवों के देव शंकर के दर्शन के लिए निकल पड़े।
दिव्यं तद्धनुरादाय खङ्गं च पुरुषर्षभः। महाबलो महाबाहुरर्जुनः कार्यसिद्धये
उस दिव्य धनुष और तलवार को लेकर, महाबली और बलवान अर्जुन, जो पुरुषों में श्रेष्ठ थे, अपने उद्देश्य की सिद्धि के लिए आगे बढ़े।
दिशं ह्युदीचीं कौरव्यो हिमवच्छिखरं प्रति। ऐन्द्रिः स्थिरमना राजन्सर्वलोकमहारथः
इन्द्र की शक्ति से युक्त, सभी लोकों के महान रथी, कुरुवंशज अर्जुन, स्थिर मन से हिमालय की ओर उत्तर दिशा में चल पड़े।
त्वरया परया युक्तस्तपसे धृतनिश्चयः। वनं कण्टकितं घोरमेक एवान्वपद्यत
अर्जुन ने कठोर तप करने का दृढ़ निश्चय कर, बड़ी तेजी से अकेले ही कांटों से भरे भयानक वन में प्रवेश किया।
नानापुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिनादितम्। नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्
वह वन तरह-तरह के फूलों और फलों से भरा था, अनेक पक्षियों की आवाज़ों से गूंज रहा था, विविध पशुओं से भरा था और सिद्धों व चारणों का निवास-स्थान था।
ततः प्रयाते बीभत्सौ वनं मानुषवर्जितम्। शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद्दिवि
जब भीमकाय अर्जुन उस निर्जन वन में पहुँचे, आकाश में शंख और नगाड़ों की ध्वनि गूंज उठी।
पुष्पवर्षं च सुमहन्निपपात महीतले। मेघजालं च सततं छादयामास सर्वतः
धरती पर सुंदर फूलों की भारी वर्षा होने लगी, और चारों ओर घने बादलों ने सब कुछ ढँक लिया।
सोतीत्य वनदुर्गाणि सन्निकर्षे महागिरेः। शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानोऽर्जुनस्तदा
महान पर्वत के समीप वन के कठिन रास्तों को पार कर, अर्जुन हिमालय की ढलानों पर निवास करते हुए अत्यंत शोभायमान हुए।
तत्रतत्र द्रुमान्फुल्लान्विहगैर्वल्गुनादितान्। नदीश्च विपुलावर्ता वैदूर्यनीलसंनिभाः
यहाँ-वहाँ उन्होंने खिले हुए वृक्ष देखे, जिन पर मधुर स्वर में गाते पक्षी थे, और चौड़ी धाराओं वाली नीलम जैसे चमकती नदियाँ बह रही थीं।
हंसकारण्डवोद्गीताः सारसाभिरुतास्तथा। पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौञ्चबर्हिणनादिताः
हंस, कंक, सारस की मधुर ध्वनि, नर कोयलों का गान, और क्रौंच व मोरों की पुकार वहाँ सुनाई देती थी।
मनोहरवनोपेतास्तस्मिन्नतिरथोऽर्जुनः। पुण्यशीतामलजलाः पश्यन्प्रीतमनाऽभवत्
उस मनोहर वन में, महाबली अर्जुन ने पवित्र, शीतल और निर्मल जल देखा और उनका मन प्रसन्न हो गया।
रमणीये वनोद्देशे रममाणोऽर्जुनस्तदा। तपस्युग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः
उस रमणीय वन-प्रदेश में आनंदित होते हुए, तेजस्वी और दृढ़ मन वाले अर्जुन कठोर तपस्या में लीन हो गए।
दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिनबिभूषितः। शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपभुक्तवान्
अर्जुन ने कुश की चीर पहन ली, दंड और मृगचर्म धारण किया, और भूमि पर गिरे सूखे पत्तों को आहार बनाया।
पूर्णेपूर्णे त्रिररात्रे तु मासमेकं फलाशनः। द्विगुणेनैव कालेन द्वितीयं मासमत्ययात्
एक महीने तक, हर तीसरे दिन केवल फल खाकर उन्होंने समय बिताया; फिर उससे दुगुने समय तक और भी अधिक संयम से तप किया।