गाङ्गेयं वार्युपस्पृश्य प्राणायामेन तस्थिवान्। [शुचिः प्रयतवाग्भूत्वा स्तोत्रमारब्धवांस्ततः
गङ्गापुत्र ने जल का स्पर्श करके, श्वास को नियंत्रित करते हुए, स्थिर होकर खड़ा हुआ। वह शुद्ध मन और संयमित वाणी के साथ स्तुति का आरम्भ करने लगा।
त्वं भानो जगतश्चक्षुस्त्वमात्मा सर्वदेहिनाम्। त्वं योनिः सर्वभूतानां त्वमाचारः क्रियावतां
हे भानु! आप संसार की आँख हैं, आप ही सभी जीवों के आत्मा हैं। आप ही सब प्राणियों के मूल हैं, और आप ही कर्मशीलों का आचरण हैं।
त्वं गतिः सर्वसाङ्ख्यानां योगिनां त्वं परायणम्। अनावृतार्गलद्वारं त्वं गतिस्त्वं मुमुक्षताम्
आप ही सब ज्ञानियों की गति हैं, योगियों का परम आश्रय हैं। आप ही उन मुक्ति चाहने वालों के लिए खुला और अवरोध रहित मार्ग हैं।
त्वया संधार्यते लोकस्त्वया लोकः प्रकाश्यते। त्वयापवित्रीक्रियते निर्व्याजं पाल्यते त्वया
आपसे ही यह संसार स्थिर रहता है, आपसे ही संसार प्रकाशित होता है। आपसे ही यह पवित्र होता है, और आप ही निष्कपट भाव से इसकी रक्षा करते हैं।
त्वामुपस्थाय काले तु ब्राह्मणा वेदपारगाः। स्वशाखाविहितैर्मन्त्रैरर्चन्त्यृषिगणार्चित
समय आने पर वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और ऋषिगण, अपनी शाखा के अनुसार मंत्रों से आपकी पूजा करते हैं।
तव दिव्यं रथं यान्तमनुयान्ति वरार्थिनः। सिद्धचारणगन्धर्वा यक्षगुह्यकपन्नगाः
वर पाने की इच्छा रखने वाले सिद्ध, चारण, गन्धर्व, यक्ष, गुह्यक और नाग, आपके दिव्य रथ के पीछे-पीछे चलते हैं।
त्रयस्त्रिंशच्च वै देवास्तथा वैमानिका गणाः। सोपेन्द्राः समहेन्द्राश्च त्वामिष्ट्वासिद्धिमागताः
त्रैस्त्रिंश देवता, आकाशीय गण, इन्द्र और उपेन्द्र सहित, सभी ने आपकी पूजा करके सिद्धि प्राप्त की है।
उपयान्त्यर्चयित्वा तु त्वां वै प्राप्तमनोरथाः। दिव्यमन्दारमालाभिस्तूर्णं विद्याधरोत्तमाः
श्रेष्ठ विद्याधर, आपकी पूजा करके और मनचाहा फल पाकर, दिव्य मंदारमालाएँ लेकर शीघ्र आपके पास आते हैं।
गुह्याः पितृगणाः सप्त ये दिव्या ये च मानुषाः। ते पूजयित्वा त्वामेव गच्छन्त्याशु प्रधानताम्
गुप्त पितरों के सातों दिव्य और मानव समूह, केवल आपकी पूजा करके, शीघ्र ही प्रधानता प्राप्त कर लेते हैं।
वसवो मरुतो रुद्रा ये च साध्या मरीचिपाः। वालखिल्यादयः सिद्धाः श्रेष्ठत्वं प्राणिनां गताः
वसु, मरुत, रुद्र, साध्य, मरीचिप, और वालखिल्य आदि सिद्धगण, सभी प्राणियों में श्रेष्ठता को प्राप्त हुए हैं।
सब्रह्मकेषु लोकेषु सप्तस्वप्यखिलेषु च। न तद्भूतमहं मन्ये यदर्कादतिरिच्यते
ब्रह्मा सहित सातों लोकों में, मैं ऐसा कोई प्राणी नहीं मानता जो सूर्य से बढ़कर हो।
सन्ति चान्यानि सत्वानिवीर्यवन्ति महान्ति च। न तु तेषां तथा दीप्तिः प्रभावो वायथा तव
और भी बहुत से बलवान और महान प्राणी हैं, परन्तु उनमें आपकी जैसी तेजस्विता और प्रभाव नहीं है।
ज्योतीषित्वयि सर्वाणि त्वं सर्वज्योतिषां पतिः। त्वयिसत्त्वं च सत्त्वं च सर्वेभावाश्च सात्त्विकाः
सभी प्रकाश आप में हैं, आप ही सब ज्योतियों के स्वामी हैं। आप में ही सबका अस्तित्व और सात्त्विकता है, सभी सात्त्विक भाव आप में ही स्थित हैं।
त्वत्तेजसा कृतंचक्रं सुनाभं विश्वकर्मणा। देवारीणां मदो येन नाशितः शार्ङ्गधन्वना
आपकी ही तेज से विश्वकर्मा ने सुंदर नाभि वाला चक्र बनाया, जिससे शार्ङ्गधनुषधारी ने देवताओं के शत्रुओं का अभिमान नष्ट किया।
त्वमादायांशुभिस्तेजो निदाघे सर्वदेहिनाम्। सर्वौषधिरसानां च पुनर्वर्षासु मुञ्चसि
गर्मी में आप अपनी किरणों से सभी प्राणियों की ऊर्जा को खींच लेते हैं, और वर्षा में वही ऊर्जा सभी औषधियों और रसों में फिर से छोड़ देते हैं।
तपन्त्यन्ते दहन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये तथा घनाः। विद्योतन्ते प्रवर्षन्ति तव प्रावृषि रश्मयः
अंत में कुछ जलाते हैं, कुछ दहकाते हैं, और कुछ बादल गरजते हैं; आपकी किरणें वर्षा ऋतु में चमकती, गरजती और बरसती हैं।
न तथा सुखयत्यग्निर्न प्रावारा न कम्बलाः। शीतवातार्दितं लोकं यथा तव मरीचयः
ठंड और हवा से पीड़ित लोगों को जितनी राहत आपकी किरणें देती हैं, उतनी न तो अग्नि, न वस्त्र, और न ही कंबल दे सकते हैं।
त्रयोदशद्वीपवतीं गोभिर्भासयसे महीम्। त्रयाणामपि लोकानां हितायैकः प्रवर्तसे
आप अपनी किरणों से तेरह द्वीपों वाली पृथ्वी को प्रकाशित करते हैं; तीनों लोकों के कल्याण के लिए आप अकेले ही क्रियाशील रहते हैं।
तव यद्युदयो न स्यादन्धं जगदिदं भवेत्। न च धर्मार्थकामेषु प्रवर्तेरन्मनीषिणः
यदि तुम्हारा उदय न हो, तो यह सारा संसार अंधकार में डूब जाए और बुद्धिमान लोग धर्म, अर्थ और काम में प्रवृत्त न हों।
आधानपशुबन्धेष्टिमन्त्रयज्ञतपःक्रियाः। त्वत्प्रसादादवाप्यन्ते ब्रह्मक्षत्रविशां गणैः
यज्ञ की स्थापना, पशुबलि, हवन, मंत्र, यज्ञ और तपस्या—ये सब ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य तुम्हारी कृपा से ही पूरी कर पाते हैं।
यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं सहस्रयुगसंमितम्। तस्य त्वमादिरन्तश्च कालज्ञैः परिकीर्तितः
जिस ब्रह्मा के दिन को हजार युगों के बराबर कहा गया है, समय को जानने वाले तुम्हें उसी का आदि और अंत मानते हैं।
मनूनां मनुपुत्राणां जगतोऽमानवस्य च। मन्वन्तराणां सर्वेषामीश्वराणां त्वमीश्वरः
तुम ही सब मनुओं, उनके पुत्रों, समस्त संसार—मानव और अमानव—सभी मन्वंतर और सभी शासकों के भी स्वामी हो।
संहारकाले संप्राप्ते तव क्रोधविनिःसृतः। संवर्तकाग्निस्त्रैलोक्यं भस्मीकृत्यावतिष्ठते
जब संहार का समय आता है, तब तुम्हारे क्रोध से निकली हुई संहार की अग्नि तीनों लोकों को भस्म कर स्थिर हो जाती है।
त्वद्दीधितिसमुत्पन्ना नानावर्ण महाघनाः। सैरावताः साशनयः कुर्वन्त्याभूतसंप्लवम्
तुम्हारी तेज से उत्पन्न, अनेक रंगों की विशाल घटाएँ, बिजली के साथ, महाप्रलय की बाढ़ लाती हैं।
कृत्वा द्वादशधाऽऽत्मानं द्वादशादित्यतां गतः। संहृत्यैकार्णवं सर्वं त्वं शोषयसि रश्मिभिः
तुम अपने आप को बारह रूपों में विभाजित कर, बारह आदित्यों का रूप धारण कर, अपनी किरणों से सब कुछ सुखा कर एक ही समुद्र में मिला देते हो।
त्वामिन्द्रमाहुस्त्वं रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं प्रजापतिः। त्वमग्निस्त्वं मनः सूक्ष्मं प्रभुस्त्वं ब्रह्मशाश्वतं
तुम्हें इन्द्र कहा जाता है, तुम ही रुद्र हो, तुम ही विष्णु हो, तुम ही प्रजापति हो; तुम अग्नि हो, सूक्ष्म मन हो, प्रभु हो, और शाश्वत ब्रह्मा भी तुम ही हो।
त्वं हंसः सविता भानुरंशुमाली वृषाकपिः। विवस्वान्मिहिरः पूषा मित्रो धर्मस्तथैव च
तुम हंस हो, सविता हो, भानु हो, किरणों से सुशोभित हो, वृषाकपि हो, विवस्वान हो, मिहिर हो, पूषा हो, मित्र हो और धर्म भी तुम ही हो।
सहस्ररश्मिरादित्यस्तपनस्त्वं गवां पतिः। मार्तण्डोऽर्को रविः सूर्यः शरण्यो दिनकृत्तथा
तुम सहस्र किरणों वाले आदित्य हो, तपन हो, गायों के स्वामी हो, मार्तण्ड हो, अर्क हो, रवि हो, सूर्य हो, शरणदाता हो और दिन के निर्माता भी हो।
दिवाकरः सप्तसप्तिर्धामकेशी विरोचनः। आशुगामी तमोघ्नश्च हरिताश्वश्च कीर्त्यसे
तुम दिवाकर हो, सप्तसप्ति हो, धामकेशी हो, विरोचन हो, शीघ्रगामी हो, अंधकार का नाश करने वाले हो और हरे घोड़ों वाले भी प्रसिद्ध हो।
सप्तम्यागथवा षष्ठ्यां भक्त्या पूजां करोति यः। अनिर्विण्णोऽनहंकारी तं लक्ष्मीर्भजते नरम्
जो कोई सप्तमी या षष्ठी तिथि को श्रद्धा से, बिना थके और अहंकार के, तुम्हारी पूजा करता है, उस पुरुष को लक्ष्मी प्राप्त होती है।