विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः। नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान्तमकम्पयत्
भगवान हरि ने अपना अनुपम स्त्री रूप छोड़कर, भयानक अस्त्र-शस्त्रों से दैत्यों में भय उत्पन्न कर दिया।
ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः। सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान्
फिर समुद्र के किनारे देवताओं और दैत्यों के बीच भयंकर और महान युद्ध आरंभ हुआ।
प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः। तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च
हज़ारों की संख्या में चौड़े और तीखे भाले, नुकीले तोमर और तरह-तरह के शस्त्र गिरने लगे।
ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु। असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले
फिर चक्र से घायल दैत्य, बहुत सा रक्त बहाते हुए, तलवार, भाला, गदा और मुगदर से घायल होकर धरती पर गिर पड़े।
छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः। तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा
युद्ध में कठोर फरसों से कटे हुए, तपे हुए सोने की मालाओं से सजे सिर लगातार गिरते रहे।
रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः। अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते
रक्त में सने अंगों वाले महान दैत्य मारे गए और वे ऐसे पड़े थे जैसे खनिज से रंगे हुए पर्वतों की चोटियाँ हों।
आहाकारः समभवत्तत्र तत्र सहस्रशः। अन्योन्यंछिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति
वहाँ-वहाँ हज़ारों की संख्या में शोर उठने लगा, जब वे एक-दूसरे को शस्त्रों से काट रहे थे, और सूर्य लाल हो गया था।
परिघैरायसैस्तीक्ष्णैः सन्निकर्षे च मुष्टिभिः। निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत्
तीखे लोहे के गदा और पास-पास मुक्कों से एक-दूसरे को मारते हुए युद्ध का शोर आकाश तक पहुँच गया।
छिन्धिभिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च। व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः
‘काटो! तोड़ो! भागो! गिराओ! आक्रमण करो!’—ऐसे भयानक शब्द चारों ओर सुनाई दे रहे थे।
एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये। नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम्
ऐसे भीषण और भयावह युद्ध के बीच, नर और नारायण दोनों देवता रणभूमि में आ पहुँचे।
तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि। चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्
वहाँ नर का दिव्य धनुष देखकर, भगवान विष्णु, दैत्यों का संहार करने वाले, अपने चक्र का ध्यान करने लगे।
ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्। विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम्
तभी जैसे ही उन्होंने सोचा, आकाश से तेजस्वी, शत्रुओं को जलाने वाला, सूर्य के समान अखंड मंडल वाला, भयानक सुदर्शन चक्र प्रकट हो गया।
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः। मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवा- न्महाप्रभं परनगरावदारणम्
वह चक्र, जो अग्नि के समान प्रज्वलित था और भय उत्पन्न करता था, अच्युत ने अपनी हाथी जैसी भुजा से प्रचंड वेग से शत्रु नगरों के विनाश के लिए छोड़ दिया।
तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनःपुनर्न्यपतत वेगवत्तदा। विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे
वह चक्र, जो प्रलय की अग्नि के समान तेजस्वी था, बार-बार वेग से गिरता और पुरुषश्रेष्ठ द्वारा युद्ध में छोड़ा गया, दिति के हज़ारों पुत्रों को चीरता गया।
दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह- त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत। प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्
कभी-कभी वह जलती आग की तरह असुरों के दलों को भस्म कर देता था; उन्हें बार-बार आकाश और धरती पर पटकता, और युद्धभूमि में पिशाच की तरह रक्त पीता था।
तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा। महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्यह
इसी तरह, असुर, जिनका मन टूट चुका था, बार-बार पर्वतों से देवताओं के दलों पर हमला करते रहे; उनकी बड़ी ताकत और चमक बिखरे बादलों की तरह फीकी पड़ गई थी, और वे हजारों की संख्या में आकाश की ओर दौड़ पड़े।
अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः। महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः
फिर आकाश से डरावने, तरह-तरह के, पेड़ों सहित बादलों जैसे दिखने वाले पर्वत गिरे; उनकी चोटियों के टूट जाने से वे आपस में तेज आवाज के साथ टकराए।
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः। परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते
इसके बाद, जब पर्वत चारों ओर गिरने लगे, तो धरती अपने जंगलों सहित कांप उठी; युद्धभूमि में जबरदस्त संग्राम छिड़ा था और पर्वत बार-बार गरजते हुए एक-दूसरे से भिड़ रहे थे।
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत्। विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि- र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा
फिर, सुंदर सोने के आभूषणों से सजे हुए एक पुरुष ने अपने महान बाणों से आकाश को ढक दिया; उसने अपने तीखे तीरों से पर्वतों की चोटियाँ चीर डालीं और उस भयानक युद्ध में असुरों के दलों में भय फैला दिया।
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः। वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते
तब देवताओं से पीड़ित होकर महान असुर धरती और खारे समुद्र में छिप गए; और जब उन्होंने आकाश में जलती हुई अग्नि के समान प्रज्वलित और क्रोधित सुदर्शन को देखा, तो वे डर गए।
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः। विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश- स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम्
फिर देवताओं ने विजय प्राप्त करने के बाद मंदर पर्वत को आदरपूर्वक उसके स्थान पर पहुँचा दिया; आकाश और स्वर्ग में गूंजते हुए, सभी बादल जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।
ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुराः पुरां मुदमभिगम्य पुष्कलाम्। ददो च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरैः सह
फिर देवताओं ने अत्यंत प्रसन्न होकर अमृत को अच्छी तरह सुरक्षित रखा; और उस अमृत के खजाने की रक्षा के लिए उसे मुकुटधारी बल का वध करने वाले के हवाले किया, जो अमर देवताओं के साथ उसकी रक्षा करे।
एतत्ते कथितं सर्वममृतं मथितं यथा। यत्र सोऽश्वः समुत्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः
मैंने तुम्हें सब विस्तार से बता दिया कि अमृत कैसे मथा गया, और वहीं वह तेजस्वी, अनुपम बलशाली घोड़ा कैसे उत्पन्न हुआ।
तं निशाम्य तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत्। उच्चैःश्रवा हि किंवर्णो भद्रे प्रब्रूहि मा चिरम्
तब कद्रू ने उसे देखकर विनता से कहा—'भद्रे, उच्चैःश्रवा किस रंग का है, जल्दी बताओ।'
श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे। ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततोऽत्र विपणावहे
'यह अश्वराज तो निःसंदेह श्वेत है—या फिर तुम्हारा क्या विचार है, शुभे? तुम भी इसका रंग बताओ, फिर हम दोनों इस पर शर्त लगाएँ।'
कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते। एहि सार्धं मया दीव्य दासीभावाय भामिनि
'मुझे तो यह घोड़ा काले बालों वाला लगता है, हे सुंदर मुस्कान वाली। आओ, हम दोनों शर्त लगाएँ, जो हारे वह दूसरी की दासी बने, हे सुंदरी।'
एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथः। जग्मतुः स्वगृहानेव श्वो द्रक्ष्याव इति स्म ह
इस प्रकार दोनों ने एक-दूसरे की दासी बनने की शर्त तय की और अपने-अपने घर चली गईं, यह कहते हुए कि 'कल देखेंगे।'
ततः पुत्रसहस्रं तु कद्रूर्जिह्यं चिकीर्षती। आज्ञापयामास तदा वाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः
फिर कद्रू ने जीतने की इच्छा से अपने हजारों पुत्रों—सर्पों—को आज्ञा दी कि वे काले बाल बन जाएँ।
आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा। नावपद्यन्त ये वाक्यं ताञ्शशाप भुजंगमान्
'तुम सब जल्दी घोड़े में प्रवेश करो, ताकि मैं दासी न बनूँ; जो सर्प उसकी बात नहीं माने, उन्हें उसने शाप दे दिया।'
सर्पसत्रे वर्तमाने पावको वः प्रधक्ष्यति। जनमेजयस्य राजर्षेः पाण्डवेयस्य धीमतः
'सर्पयज्ञ के समय, जनमेजय नामक पांडव वंश के बुद्धिमान राजर्षि की अग्नि तुम सबको भस्म कर देगी।'